احتمال رویارویی مستقیم ایران و ترکیه؛ بررسی سه سناریوی خطرناک تشدید تنش
موسسه دیپلماسی و اقتصاد مستقر در بروکسل در یادداشتی نوشت: مشارکت نظامی ترکیه در توافق دفاعی مکه و ورود آن به جنگ یمن، روابط تهران و آنکارا را تا آستانه بحرانی بی‌سابقه پیش برده است. این گزارش تحلیلی، سناریوهای سه‌گانه ایران از فشارهای اقتصادی و حملات نامتقارن تا رویارویی مستقیم نظامی را بررسی می‌کند؛ آیا صلح تاریخی دو کشور در خطر است؟
اندیشکده زاویه – ترجمه و تلخیص: مؤسسه «دیپلماسی و اقتصاد» (instituDE) در گزارشی تحلیلی به بررسی پیامدهای مشارکت نظامی ترکیه در توافق دفاعی مکه و تأثیر آن بر روابط تهران و آنکارا پرداخت. بر اساس تصمیم ۵ اکتبر ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان، توافق دفاعی مشترک مکه وارد مرحله اجرا شد و ترکیه در کنار پاکستان، شمار توافق‌شده‌ای از نیروهای نظامی خود (عمدتاً سامانه‌های پدافند هوایی و هواپیماهای نظامی) را برای کمک به مقابله با انصارالله به عربستان سعودی اعزام خواهد کرد. آنکارا این اقدام را صرفاً دفاعی و محدود به کمک‌های فنی توصیف می‌کند.
بااین‌حال، با فعال شدن سازوکار دفاع جمعی توافق مکه، ترکیه عملاً به بخشی از جنگ یمن و منازعه‌ای منطقه‌ای با ایران و متحدانش تبدیل شده است. از آنجا که انصارالله متحدانی کارآمد برای ایران هستند و حملات آن‌ها به تأسیسات انرژی، فرودگاه‌ها و نفتکش‌ها، ابزار فشار ایران بر غرب و اقتصاد جهانی است، اگر تهران بخواهد تنش با آنکارا را تشدید کند، این امر تعجب‌آور نخواهد بود؛ حتی اگر ترکیه تلاش کند مشارکت خود در جنگ یمن را از سایر ابعاد منازعه جدا نگه دارد.
بیشتر بخوانید: دام یمن برای آنکارا؛ آیا ترامپ ترکیه را به جنگی پرهزینه می‌کشاند؟
تشدید احتمالی تنش از سوی ایران علیه ترکیه می‌تواند در سه مرحله رخ دهد:
۱. تشدید دیپلماتیک و اقتصادی
استقرار نیروهای ترکیه در عربستان سعودی واکنش دیپلماتیک تهران را برخواهد انگیخت و حتی قطع روابط دو کشور دور از انتظار نیست. چرخش آنکارا به سمت جبهه ضدایرانی به توافق مکه محدود نمی‌شود؛ ترکیه اکنون با کارزار دولت آمریکا موسوم به «عملیات طرد اقتصادی» علیه ایران همراهی کرده و اقداماتی نظیر تعلیق پروازهای تجاری و لغو مجوز فعالیت بانک ملت را انجام داده است.
در مقابل، ایران اهرم مؤثرتری در اختیار دارد: گاز طبیعی. ترکیه در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۳ درصد از واردات گاز خود را از ایران تأمین کرد. اگرچه قرارداد ۲۵ساله دو کشور در ژوئیه ۲۰۲۶ به پایان رسیده، اما با وجود تلاش ترکیه برای متنوع‌سازی منابع، وزیر انرژی این کشور اذعان کرده که آنکارا همچنان برای امنیت انرژی خود به گاز ایران نیاز دارد و قطع آن می‌تواند در ماه‌های زمستان مشکلات بزرگی برای اقتصاد شکننده ترکیه ایجاد کند.
۲. حملات نامتقارن
ترکیه و ایران دو رقیب منطقه‌ای هستند که پیش‌تر در سوریه، عراق و قفقاز اصطکاک داشته‌اند، اما حملات نامتقارن و تروریستی می‌تواند بحرانی بی‌سابقه ایجاد کند. رویکرد نظامی ایران پس از فوریه ۲۰۲۶ نشان‌دهنده گسست از راهبرد محتاطانه پیشین است؛ کما اینکه ایران پیش‌تر چهار موشک به سمت ترکیه شلیک کرد که به کمک پدافند ناتو رهگیری شدند.
مشارکت ترکیه در جنگ یمن می‌تواند حملات تلافی‌جویانه ایران (بدون پذیرش مسئولیت رسمی) را در پی داشته باشد. اهداف احتمالی این حملات عبارتند از:
- نیروهای ترکیه در شمال عراق (توسط شبه‌نظامیان همسو با ایران)
- خط لوله نفت باکو ـ تفلیس ـ جیحان (به دلیل انتقال بخشی از نفت به اسرائیل)
- پایگاه هوایی اینجرلیک (میزبان نیروهای آمریکایی)، تأسیسات راداری ناتو در مالاتیا و نمایندگی‌های دیپلماتیک آمریکا و اسرائیل
- اهداف راهبردی، اقتصادی، سیاسی یا گردشگری ترکیه برای تضعیف ثبات سیاسی این کشور
در واکنش، ترکیه نیز می‌تواند از حزب حیات آزاد کردستان (پژاک) و دیگر گروه‌های مخالف حکومت ایران حمایت تسلیحاتی کند. در این سناریو، ترکیه بیش از ایران که ماه‌هاست تحت فشار شدید نظامی و اقتصادی قرار داشته و آماده تحمل هزینه‌های بالاتر است، چیزی برای از دست دادن دارد.
۳. رویارویی مستقیم
آخرین مرحله تشدید تنش، رویارویی مستقیم خواهد بود؛ وضعیتی که در آن موشک‌ها و پهپادهای ایرانی شهرهای ترکیه را هدف قرار دهند، مشابه حملاتی که پیش‌تر در عربستان و امارات انجام شد. با توجه به اینکه ایران ماه‌ها تحت بمباران شدید آمریکا قرار داشته، هزینه اضافی حملات تلافی‌جویانه ترکیه برای تهران نسبتاً محدود خواهد بود، در حالی که هزینه‌های سنگینی بر دوش ترکیه می‌گذارد.
همچنین بخوانید: چرا ایران و ترکیه چاره‌ای جز دوستی و شراکت دارند؟
نتیجه‌گیری
آنکارا تلاش خواهد کرد نقش خود در جنگ یمن را کم‌اهمیت جلوه دهد، اما حکومت ایران ممکن است برای عقب راندن دولت ترکیه، هزینه‌هایی بر آن تحمیل کند. فعال کردن سازوکار دفاع جمعی توافق مکه، ترکیه را درگیر منازعه‌ای منطقه‌ای کرده که پیامدهای آن ممکن است به پایان قرن‌ها صلح نسبی میان ترکیه و ایران منجر شود.
