آمریکا در قفقاز واقعاً به دنبال چیست؟
آمریکا با شعار صلح در قفقاز، در پی بازطراحی ژئوپلیتیک منطقه به نفع خود است. پروژه کریدور ترامپ (TRIPP) که کنترل ۹۹ ساله مسیر شرق به غرب را در اختیار واشنگتن میگذارد، نه فقط یک اهرم اقتصادی، بلکه دالانی نظامی در مرزهای شمالی ایران محسوب میشود. ارمنستان و آذربایجان نیز به امید جلب حمایت غرب، پای این بازی گذاشتهاند، غافل از اینکه تاریخ حضور آمریکا در منطقه جز بیثباتی چیزی به همراه نداشته است.
تحریریه اندیشکده زاویه: آمریکا در ظاهر از صلح در قفقاز حرف میزند، اما اگر کمی عمیقتر نگاه کنیم، ردِ پای یک بازی بزرگتر پیدا میشود. حرف اخیر آلیسون هوکر، معاون وزیر خارجه آمریکا، درباره «تقویت جایگاه راهبردی» واشنگتن در قفقاز جنوبی، در واقع دارد فاش میکند که آنها دنبال چه هستند: طراحی دوباره منطقه به نفع خودشان و به قیمت کنار زدن رقبای قدیمی.
روسیه رفته، آمریکا آمده؛ نه برای صلح، برای جایگزینی
اوکراین آنقدر روسیه را درگیر خودش کرده که مسکو دیگر حوصله و توان مدیریت بحرانهای قفقاز را ندارد. آمریکا هم دقیقاً از همین خلأ استفاده میکند. دیدار سهجانبهای که هوکر با همتایان ارمنی و آذربایجانی در واشنگتن داشت، فقط یک جلسه عادی و خوش و بش و گعده معمولی نبود، بلکه اساساً تلاشی برای جا زدن خودش به جای روسیه در نقش میانجی اصلی بود. قبلاً گروه مینسک (به ریاست روسیه) این کار را میکرد، حالا آمریکا میخواهد یکهتاز میدان شود و مسکو را از معادلات منطقه بیرون بندازد.
کریدور «ترامپ»؛ فقط یک جاده نیست، اهرم فشار است
مهمترین برگ برنده آمریکا در این میان، پروژهای موسوم به تریپ است. آمریکا حق بهرهبرداری انحصاری ۹۹ ساله از این مسیر را به دست آورده است. یعنی عملاً کنترل شاهراه شرق به غرب در دست واشنگتن میافتد و هر وقت بخواهد، میتواند با باز یا بسته کردن این مسیر، روی اقتصاد کشورهایی مثل ایران و ترکیه تأثیر بگذارد.
از همه مهمتر، بعد نظامی قضیه است. کارشناسان معتقدند این کریدور میتواند به دالانی برای استقرار نیروهای ناتو درست در مرزهای شمالی ایران تبدیل شود. پس این پروژه یک جاده معمولی نیست؛ عملاً یک تیرِ استراتژیک در مرزهای جمهوری اسلامی است.
ایران؛ هدف اصلی محاصره جغرافیایی
ایران همیشه روی کریدور شمال-جنوب (که هند و روسیه را به هم وصل میکند) به عنوان یک مسیر جایگزین و حیاتی حساب باز کرده است. کریدور ترامپ دقیقاً برای به حاشیه راندن همین مسیر طراحی شده و میخواهد جریان ترانزیت را به سمت کریدور شرق-غرب (به نفع ترکیه و غرب) هدایت کند. علاوه بر این، این پروژه عملاً ارتباط زمینی ایران با ارمنستان و اروپا را تضعیف میکند و دامنه نفوذ تهران را در قفقاز کوچکتر میکند. هوکر وقتی میگوید «تقویت جایگاه آمریکا»، یعنی «تضعیف جایگاه ایران و روسیه.»
چرا ارمنستان و آذربایجان تن به این بازی میدهند؟
ارمنستان از روسیه دلخور شده، مخصوصاً بعد از جنگ ۲۰۲۰ قرهباغ، و حالا کریدور را فرصتی میبیند تا حمایت اقتصادی و امنیتی غرب را جلب کند. آذربایجان هم با چشمداشت به سرمایهگذاریهای آمریکا و کم کردن وابستگیاش به مسکو، به این پروژه روی آورده است. اما این دو کشور شاید یادشان رفته باشد که تجربه نشان داده حضور آمریکا در منطقه نه تنها صلح به همراه نداشته، بلکه معمولاً آتش بیثباتی و تنش را شعلهور کرده است.
حرف آخر
آمریکا در قفقاز به دنبال برقراری صلح نیست، به دنبال تحکیم قدرت خودش است. واشنگتن با چنگ زدن به کریدورهای ترانزیتی، گسترش نفوذ سیاسی و کمرنگ کردن نقش ایران و روسیه، میخواهد معادلات امنیتی منطقه را به سود خودش تغییر دهد. اگر کسی به این پروژه خوشبین باشد، از نیات بلندمدت آمریکا برای محاصره اقتصادی و جغرافیایی ایران غافل شده است. برای خنثی کردن این تهدید، بهترین راه این است که ایران کریدور شمال-جنوب را تقویت کند، همکاریهای منطقهای با همسایگان شمالی را بیشتر کند و رابطه زمینی خود با ارمنستان را حفظ نماید.
