انگیزههای اوکراین از نفوذ در قفقاز؛ از کریدور گوام تا راهبرد ضد روسی
فعالیتهای اوکراین در قفقاز جنوبی در میان تلاشهای ایالات متحده و اتحادیه اروپا برای ورود مجدد به قفقاز جنوبی از طریق اتصال، میانجیگری صلح و تنوعبخشی به انرژی صورت میگیرد. طرح TRIPP و افزایش تماسهای سیاسی بین واشنگتن و سه کشور قفقاز جنوبی نشاندهنده علاقه مجدد به منطقه است. کیف خواهان همکاریهای دوجانبه بیشتر، تلاشهای اروپا برای توسعه اتصال و تنوعبخشی امنیتی در قفقاز جنوبی است. با این حال، راهبرد اوکراین در قفقاز جنوبی نیز با محدودیتهایی روبهرو است.
اندیشکده زاویه – گزارش اختصاصی: افزایش تعامل اوکراین با آذربایجان، ارمنستان و گرجستان نشاندهنده گسترش دیپلماسی کیف فراتر از عرصه یورو-آتلانتیک است. سفرهای رئیسجمهور ولودیمیر زلنسکی به باکو و ایروان، همراه با افزایش تماسها بین مقامات اوکراین و گرجستان، نشان میدهد که این کشور شدیداً به دنبال همکاری نظامی و اتصالات ترانزیتی است.
علاوه بر این، اوکراین به دنبال تبدیل قفقاز جنوبی به عرصهای برای افزایش فشار بر روسیه است. البته، این بدان معنا نیست که کیف انتظار دارد ارمنستان، آذربایجان یا گرجستان به بازیگران ضدروسی تبدیل شوند. زیرا هر سه کشور برداشتهای متفاوتی از تهدید، محدودیتهای داخلی و وابستگیهای متفاوتی به مسکو دارند. در این راستا، سفر زلنسکی به باکو در اردیبهشت سال جاری اهمیت بالایی داشت، زیرا آذربایجان یکی از معدود کشورهای پساشوروی است که هم استقلال نظامی و هم صبر راهبردی را در برخورد با روسیه نشان داده است. باکو روابط کاری خود را با مسکو حفظ و نشان داده است که وقتی منافع اصلی در خطر باشد، میتواند رویکرد مستقلی اتخاذ کند. اما این تنها مربوط به روسیه نیست. در واقع، برای اوکراین، آذربایجان به دلیل منابع انرژی، سیاست خارجی چندوجهی و تمایل باکو به خرید ظرفیتهای پهپادی از جذابیت بالایی برخوردار است.
در واقع، همکاری امنیتی در کانون این رابطه قرار دارد. اوکراین در زمینه جنگ پهپادی، پدافند هوایی، جنگ الکترونیک و حفاظت از زیرساختهای حیاتی، تجربه میدانی کسب کرده است. آذربایجان نیز، تجربه بالایی از جنگ دوم قرهباغ، از جمله در ادغام پهپادها، سیستمهای دقیق و مشارکتهای نظامی-صنعتی، دارد. مذاکرات دو کشور در مورد همکاری دفاعی و تولید مشترک، به مرحله جدیدی در روابط دوجانبه آنها اشاره دارد.
انرژی دومین ستون روابط اوکراین و آذربایجان است. حمایت آذربایجان از زیرساختهای انرژی آسیبدیده اوکراین، این ایده را تقویت میکند که بازیگران انرژی دریای خزر میتوانند در تابآوری انرژی اروپا نقش داشته باشند. همکاری با آذربایجان، استدلال اتحادیه اروپا مبنی بر ایجاد کریدور دریای سیاه-خزر را به عنوان بخشی از معماری امنیتی راهبردی اروپا تقویت میکند.
مسیر ارمنستان نمادینتر اما تحولآفرین است. سفر زلنسکی به ایروان نیز مهم بود زیرا ارمنستان مدتها به عنوان نزدیکترین شریک امنیتی روسیه در قفقاز جنوبی تلقی میشد. با این حال، کاهش نفوذ روسیه پس از جنگ ۲۰۲۰، خروج ارامنه از قرهباغ در سال ۲۰۲۳ و عدم تمایل یا ناتوانی مسکو در محافظت از منافع ارمنستان، ارزیابی مجدد راهبردی عمیقی در ایروان ایجاد کرده است. تعامل اوکراین با ارمنستان از این تغییر مسیر قابل توضیح است. برای کیف، سیاست خارجی ارمنستان نشان میدهد که سیستم اتحاد روسیه حتی برای کشورهای وابسته به آن، دیگر قابل اعتماد نیست.
البته، ارمنستان همچنان یک شریک حساس برای اوکراین است؛ ایروان هنوز پیوندهای اقتصادی، انرژی، اجتماعی و امنیتی دارد که مسکو میتواند از آنها بهرهبرداری کند. همچنین، روسیه از طریق شبکههای رسانهای، ساختارهای تجاری، کانالهای دیاسپورا و نیروهای مخالف نفوذ خود را حفظ میکند. اوکراین این محدودیتها را درک و انتظار شکاف بزرگی در روابط ایروان و مسکو را ندارد.
گرجستان پیچیدهترین جنبه در سیاست اوکراین در قفقاز جنوبی است. برخلاف ارمنستان و آذربایجان، گرجستان به طور سنتی سابقه خوبی در افکار عمومی طرفدار اوکراین داشته است. با این حال، روابط رسمی بین کیف و تفلیس پس از حمله روسیه به اوکراین به شدت رو به وخامت گذاشت. رویکرد محتاطانه و عملگرایانه گرجستان نسبت به مسکو روابط بین کیف و تفلیس را به شدت پیچیده کرد. با وجود این، هر دو طرف اکنون نیاز به بازگشایی کانالهایی را ضروری میدانند.
فعالیتهای اوکراین در قفقاز جنوبی در میان تلاشهای ایالات متحده و اتحادیه اروپا برای ورود مجدد به قفقاز جنوبی از طریق اتصال، میانجیگری صلح و تنوعبخشی به انرژی صورت میگیرد. طرح TRIPP و افزایش تماسهای سیاسی بین واشنگتن و سه کشور قفقاز جنوبی نشاندهنده علاقه مجدد به منطقه است. کیف خواهان همکاریهای دوجانبه بیشتر، تلاشهای اروپا برای توسعه اتصال و تنوعبخشی امنیتی در قفقاز جنوبی است.
با این حال، راهبرد اوکراین در قفقاز جنوبی نیز با محدودیتهایی روبهرو است. با توجه به نفوذ نظامی و اقتصادی روسیه در منطقه، هیچ یک از سه کشور قفقاز جنوبی به طور کامل از مدل همکاری عمیق با اوکراین پیروی نخواهند کرد. علاوه بر این، با وجود موفقیتهای نظامی اخیر اوکراین در میدان نبرد علیه روسیه، هنوز نتیجه جنگ مشخص نیست. اگرچه تضعیف نظامی روسیه قابل دستیابی است، اما شکست کامل روسیه در حال حاضر یک سناریوی بعید است. هر سه کشور قفقاز جنوبی نمیخواهند در جنگ جاری در اوکراین طرف کشوری را بگیرند. اما با این وجود، آنها رویکردی معاملهگرایانه را اتخاذ خواهند کرد؛ یعنی در مورد همکاری با کیف به شدت گزینشی عمل خواهند کرد. اولویت این همکاری نیز بخشهای همکاری نظامی و سیاسی است، اما از انجام اقدامات جسورانه در عرصه بینالمللی خودداری خواهند کرد.
کشورهای گرجستان، اوکراین، جمهوری آذربایجان و مولداوی در سال ۱۹۹۷ سازمان منطقهای گوام را پایهگذاری کردند. کریدور حملونقل گوام که یکی از ابتکارات شاخص این سازمان است، در راستای بهبود ارتباطات بین چهار کشور ذکرشده و لهستان و در نتیجه اتحادیه اروپا ایجاد شده است. همانطور که اشاره شد، یکی از اهداف اتحادیه اروپا اتصال دریای سیاه به دریای خزر است که این کریدور تا حدودی میتواند در راستای آن باشد.
البته، پیشتر نیز این موضوع مطرح شده بود. در کنفرانس بینالمللی «گوام-ترانزیت» که در تاریخ ۲۹ و ۳۰ آوریل ۲۰۰۸ در باکو برگزار شد، پروژههایی در مورد توسعه کریدور حملونقل گوام در مسیر باکو-تفلیس-پوتی (باتومی)-ایلیچفسک-کیف-کیشیناو ارائه شد. در آن زمان، مسائل اصلی برای تحقق کامل پتانسیل این کریدور نیز مورد بحث قرار گرفت. همچنین، در اجلاس گوام در باتومی که در اول ژوئیه ۲۰۰۸ برگزار شد، سران کشورها به دولتهای خود دستور دادند تا یک مفهوم جامع از کریدور حملونقل گوام را تدوین کنند که شامل مشارکت بخش خصوصی نیز باشد.
همچنین، نتیجه نشست سطح بالای ۲۰۱۷ در کیف که نمایندگان گوام پروتکل توافقنامه ایجاد منطقه آزاد تجاری (FTA) را در گوام امضا و در مورد توسعه کریدور حملونقل بحث کردند، نشان میدهد که کشورهای عضو نیاز به یافتن زمینه مشترک برای کارآمدتر کردن این سازمان را تشخیص دادهاند. به نظر میرسد که این گروه منطقهای در حال حاضر در تلاش است تا از دستورکار ضدروسی خود فاصله بگیرد و در مقابل، به دنبال زمینههای همکاری دیگری باشد. در این راستا، ابتکارات اخیر چین مانند طرح «کمربند و جاده» و مسیر حملونقل بینالمللی ترانسخزر (TITR) میتواند انگیزه تازهای برای همکاری فعالتر بین کشورهای عضو در حوزه اقتصادی ایجاد کند.
در واقع، همه کشورهای عضو گوام در کمربند اقتصادی جاده ابریشم، بخش زمینی طرح «یک کمربند، یک جاده»، قرار میگیرند. TITR نیز به عنوان راهآهنی که چین را از طریق سرزمینهای اوکراین، گرجستان و آذربایجان با دور زدن روسیه به اروپا متصل میکند، زیرساختهای لازم و تعرفههای مشترکی را فراهم میکند که تجارت با جهان خارج را تسهیل میکند. این مسیر پس از تصمیم روسیه در سال ۲۰۱۶ مبنی بر ممنوعیت ترانزیت کالاهای اوکراینی از طریق خاک خود، برای کیف از اهمیت ویژهای برخوردار است. بنابراین، تأسیس منطقه آزاد تجاری گوام و توسعه طرح کمربند-جاده فرصتی برای گسترش ارتباطات اقتصادی در منطقه فراهم میکند.
