تأملی در برنامه جامع آذربایجان برای شراکت راهبردی با آمریکا
پس از سفر الهام علیاف به واشنگتن در آگوست ۲۰۲۵، مناسبات تجاری و راهبردی آذربایجان و آمریکا وارد مرحله جدیدی شده است؛ جایی که همکاریها از محوریت سنتی انرژی فراتر رفته و اکنون بر حوزههای پیشرفتهای چون فناوری اطلاعات، هوش مصنوعی و ایجاد یک “منشور مشارکت راهبردی” متمرکز شده است.
دکتر رادمهر رضایی، کارشناس مسائل قفقاز
اندیشکده زاویه: سفر الهام علیاف، رئیس جمهور آذربایجان، به واشنگتن در ماه آگوست، گامی مهمی در راستای تقویت روابط تجاری آذربایجان و آمریکا محسوب میشود. سپس، ابتکارات متعددی برای گسترش همکاری در زمینههای انرژی، مالی، فناوری اطلاعات و مشارکتهای تجاری و بازرگانی گسترده آغاز شده است.
اخیراً، نخستین جلسه کارگروه به صورت آنلاین برای تدوین منشور مشارکت راهبردی بین آذربایجان و ایالات متحده برگزار شد. پیش از این نیز ویدئو کنفرانس بین وزیر اقتصاد آذربایجان، میکائیل جباروف، و معاون وزیر امور خارجه در امور اقتصادی، انرژی و تجارت، کالب اور، برگزار شد که طی آن طرفین در مورد پروژههای انرژی در منطقه خزر و قفقاز جنوبی رایزنی کردند.
حتی در گذشته و دهه ۱۹۹۰، بخش انرژی به پایه و اساسی همکاری دوجانبه تبدیل شد که بخش عمدهای از همکاریهای تجاری آذربایجان و آمریکا بر آن بنا شد. پس از امضای «قرارداد قرن»، شرکتهای نفتی آمریکایی تقریباً ۴۷ درصد از کل سرمایهگذاریهای خارجی جذبشده در تولید نفت باکو را به خود اختصاص دادند. اما با گذشت زمان، این نسبتها تغییر کرد و بخش نفت و گاز آذربایجان سرمایهگذارانی از سایر مناطق جهان را به خود جذب کرد و سهم برخی از شرکتهای آمریکایی در قراردادها کاهش یافت. با این وجود، علاقه ایالات متحده به بخش انرژی آذربایجان و در کل منطقه خزر، هرگز کاهش نیافته است.
وزیر اقتصاد آذربایجان، جباروف، در صفحه خود نوشت: «در طول کنفرانس ویدیویی با کالب اور، ما جنبههای کلیدی مشارکت اقتصادی آذربایجان و ایالات متحده را مورد بحث قرار دادیم و بر اهمیت همکاری راهبردی در بخشهای انرژی و تجارت تأکید کردیم. ما در مورد پروژههای انرژی قفقاز جنوبی و منطقه خزر، ابتکارات ترانزیت گاز و فرصتهای تنوعبخشی بیشتر به فعالیتهای مشترک در این زمینه تبادل نظر کردیم.»
امضای اسناد تاریخی در ماه آگوست امسال به گسترش و تنوعبخشی به روابط آذربایجان و آمریکا در بخش انرژی کمک میکند. به طور ویژه، در جریان این سفر تفاهمنامه همکاری بین شرکت دولتی نفت آذربایجان (سوکار) و اکسون موبیل آمریکا با هدف مشارکت این شرکت آمریکایی در توسعه میدان بزرگ هیدروکربنی باکو امضا شد.
همچنین، چشمانداز همکاری آذربایجان با اکسون موبیل در بررسی پتانسیل منابع انرژی تجدیدپذیر مورد بحث قرار گرفته است. در این راستا، طرف آمریکایی به حوزههایی مانند انتقال فناوری برای کاهش انتشار متان، بهینهسازی هزینههای عملیاتی و اجرای فناوریهای مدرن جهت افزایش تولید نفت و گاز علاقهمند است. دولت آمریکا همچنین از تلاشهای آذربایجان برای تقویت کریدور گاز جنوبی (SGC)، از جمله ادغام تأمینکنندگان بالقوه از منطقه آسیای مرکزی، حمایت کرده است.
هرچند انرژی همچنان ستون فقرات صادرات آذربایجان است؛ اما در طول دهه گذشته، نقش بخش غیرنفتی نیز به طور پیوسته در حال افزایش بوده و سهم آن در تولید ناخالص داخلی کشور از ۶۸ درصد فراتر رفته است. در نتیجه، اکنون توجه ویژهای به جذب سرمایهگذاری مستقیم خارجی در بخشهای غیرنفتی معطوف شده و در این زمینه، آذربایجان تجربه خوبی در همکاری با ایالات متحده کسب کرده است. در طول ۲۵ سال گذشته، شرکتهای ساختمانی، هتلهای زنجیرهای و تولیدکنندگان هواپیماهای مسافربری و باری آمریکایی در آذربایجان عملکرد پربازده داشتند.
فروشندگان عمده آمریکایی به عنوان پیمانکار و تأمینکننده تجهیزات در بازارهای داخلی مخابرات و فناوری اطلاعات مشارکت داشته و دسترسی به خدمات اینترنت ماهوارهای پهنباند را گسترش دادهاند. سیستم پرداخت آمریکایی «مسترکارت» و اپراتورهای شبکههای بانکی در دیجیتالی کردن بخش مالی آذربایجان، مشارکت داشتهاند. هرچند این حوزهها همچنان مهم هستند، اما امروزه آذربایجان در درجه نخست به همکاری با فروشندگان و تراشهسازان آمریکایی و همچنین توسعهدهندگان راهحلهای هوش مصنوعی، زیرساختهای دیجیتال و دانش امنیت سایبری علاقهمند است. البته، آذربایجان هنوز در این زمینه به نتایج قابل توجهی دست نیافته است.
در ماه نوامبر، رسانههای معتبر جهانی از چشمانداز ورود سرمایهگذاری مستقیم آمریکایی به ارمنستان و راهاندازی پروژههایی در حوزه هوش مصنوعی، نیمههادیها و آموزش فناوری خبر دادند. این امر شامل مشارکت غولهای فناوری آمریکایی مانند گوگل، AWS، متا، اوپن ایآی و همچنین فایربرد، دل و انویدیا در ابتکارات ارمنستان میشود. بنابراین، دستور کار تجاری آذربایجان و ایالات متحده باید در درجه نخست بر تولید فناوری اطلاعات و فناوریهای دیجیتال متمرکز باشد.
همکاری در بخش مالی یکی دیگر از محورهای مهم توسعه است که باکو و واشنگتن میتوانند آن را توسعه دهند. در جریان هشتادمین سالگرد مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک، جلساتی با شرکتهای مالی مهم آمریکای شمالی متخصص در مدیریت سرمایهگذاری جایگزین و علاقهمند به گسترش همکاریها با صندوق دولتی نفت آذربایجان (سوفاز) برگزار شد. در این راستا، برای تأمین مالی مشترک پروژههای راهبردی، ایجاد پلتفرم سرمایهگذاری مشترک آذربایجان – آمریکا نیز پیشنهاد و اقدامات لازم با همکاری بانک صادرات-واردات، اگزیم بانک آمریکا، آغاز شده است.
البته تنوعبخشی به جریانهای سرمایهگذاری در بخش غیرنفتی نیازمند راهحلهای نهادی جدید است. برای این منظور، یک گروه کاری دوجانبه برای تدوین «منشور مشارکت راهبردی» تشکیل و طبق اعلام وزارت امور خارجه آذربایجان، اولین جلسه آن اخیراً به صورت آنلاین برگزار شد: «در طول این جلسه، وضعیت کنونی و چشمانداز همکاریهای دوجانبه در زمینههای انرژی، اتصالات منطقهای از جمله تجارت و ترانزیت، سرمایهگذاری اقتصادی از جمله در هوش مصنوعی و زیرساختهای دیجیتال مورد بحث قرار گرفت.»
باکو و واشنگتن لزوم برقراری تماسهای مستقیم بین نهادهای تجاری دو کشور و سازماندهی سفرهای متقابل هیئتهای تجاری را ضروری میدانند. در این راستا، طرفین قصد دارند همکاری در زمینه گردشگری و گسترش همکاری در حمل و نقل و لجستیک را در چارچوب کریدور میانی، از جمله چشمانداز مشارکت شرکتهای آمریکایی در ایجاد زیرساختهای «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بینالمللی» (TRIPP) توسعه دهند.
همه این مراحل به تنوع تجارت آذربایجان و آمریکا کمک میکند. بطوریکه از ژانویه تا نوامبر ۲۰۲۵، تجارت دوجانبه به ۱.۳۶۵ میلیارد دلار رسید که نسبت به سال گذشته افزایش اندکی را نشان میدهد. در حال حاضر، بخش عمده تجارت متقابل شامل صادرات شرکتهای آمریکایی مانند اتومبیل، تجهیزات، محصولات غذایی و سختافزار کامپیوتر و در مقابل، صادرات آذربایجان عمدتاً نفت، پلیمر و طلا است.
البته، در مورد صادرات غیرنفتی داخلی و با حمایت بنیاد توسعه صادرات و سرمایهگذاری آذربایجان (آذپرومو)، تلاشهایی برای گسترش صادرات نوشیدنی و محصولات کشاورزی فرآوری شده آذربایجان مورد نیاز است.
