احیای گذرگاه قامشلی-نصیبین؛ مسیر جدید اتصال ترکیه به عراق از قلب سوریه

پس از یک دهه انسداد مرزی، بازگشایی گذرگاه استراتژیک قامشلی–نصیبین می‌تواند تغییرات مهمی در معادلات تجاری ترکیه با عراق و سوریه ایجاد کند. این پروژه فراتر از یک معبر مرزی ساده، نقطه اتصال زمینی ترکیه به عراق و مکمل کلیدی پروژه چند میلیارد دلاری جاده توسعه است. هم‌زمان با جهش ده‌برابری تردد کامیون‌ها، این یادداشت ابعاد ژئواکونومیک این شریان نوظهور، چالش‌های امنیتی با نیروهای دموکراتیک سوریه و تأثیر آن بر موازنه ترانزیتی منطقه را بررسی می‌کند.

میثم فتاحیان – پژوهشگر مطالعات کریدورها

اندیشکده زاویه: پس از نزدیک به یک دهه تعطیلی، ساخت گذرگاه مرزی قامشلی-نصیبین در مرز سوریه و ترکیه رسماً آغاز شده است. قتیبه بدوی، رئیس هیئت عمومی گذرگاه‌ها و گمرکات سوریه، روز ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶ (1 مهر 1405) اعلام کرد که این گذرگاه هفتمین معبر مرزی میان دو کشور خواهد بود و هدف آن تسهیل عبور مسافران، افزایش مبادلات تجاری و گشودن افق‌های تازه برای ترانزیت از خاک سوریه است. این پروژه، صرفاً بازسازی یک معبر قدیمی نیست، بلکه بخشی از یک طرح گسترده‌تر برای تبدیل شمال شرق سوریه به گره‌ای کلیدی در شبکه ترانزیت منطقه‌ای است.

از یک مرز بسته تا یک کریدور ترانزیتی

نقطه عبور قامشلی–نصیبین از نظر جغرافیایی تازه نیست. این گذرگاه پیش‌تر نیز وجود داشت، اما از سال ۲۰۱۵ به دلیل تحولات امنیتی و سیاسی در شمال سوریه به‌طور کامل بسته شد. شهر نصیبین در استان ماردین ترکیه دقیقاً روبروی قامشلی قرار دارد و جاده‌های استان حسکه به سمت شرق، یعنی مرز عراق، امتداد می‌یابند. همین موقعیت جغرافیایی، به این گذرگاه اهمیتی فراتر از یک معبر دوجانبه می‌بخشد: تبدیل شدن به حلقه اتصال ترکیه به عراق از طریق خاک سوریه.

مقامات سوریه به‌صراحت از این چشم‌انداز سخن گفته‌اند. احمد الهلالی، معاون استاندار حسکه، پیش‌تر اعلام کرده بود که بهره‌برداری از این گذرگاه می‌تواند تجارت میان ترکیه و عراق از مسیر سوریه را احیا کند و آن را به پروژه احیای جاده میان نصیبین و گذرگاه الولید (الیعربیه) در مرز سوریه و عراق پیوند دهد. اگر این مسیر به‌طور کامل توسعه یابد، شمال شرق سوریه می‌تواند به مرکزی تبدیل شود که شبکه حمل‌ونقل ترکیه را به مسیرهای منتهی به عراق متصل می‌کند.

رشد چشمگیر ترافیک ترانزیتی

آمارها نشان می‌دهد که این طرح در خلأ شکل نگرفته است. بر اساس داده‌های ارائه‌شده در مذاکرات سوریه و ترکیه در اوت ۲۰۲۶ (مرداد 1405)، تعداد کامیون‌های ترانزیتی از حدود ۳۵۰۰ دستگاه در سال ۲۰۲۵ به بیش از ۳۰ هزار دستگاه در هفت ماه نخست سال ۲۰۲۶ افزایش یافته است. این جهش حدود ده‌برابری، ظرفیت نهفته مسیر سوریه را برای جابه‌جایی کالا میان ترکیه و عراق نشان می‌دهد.

همزمان، حجم تجارت دوجانبه سوریه و ترکیه در سال ۲۰۲۵ به حدود ۳.۷۵ میلیارد دلار رسید که رشدی بیش از ۴۰ درصد را نشان می‌دهد. دو طرف هدف‌گذاری کرده‌اند که این رقم را به ۱۰ میلیارد دلار برسانند. عمر پولات، وزیر تجارت ترکیه، در ماه اوت اعلام کرد که کار برای بازگشایی گذرگاه نصیبین–قامشلی پیش از پایان سال ۲۰۲۶ در حال انجام است و اشاره کرد که صدها کامیون در یک روز از طریق سوریه وارد خاک عراق شده‌اند. بخش عمده‌ای از این جریان تجاری از ترکیه به سوریه سرازیر می‌شود: صادرات ترکیه به سوریه در نیمه نخست ۲۰۲۶ حدود ۱.۲۸ میلیارد دلار بود، در حالی که صادرات سوریه به ترکیه از ۴۵۰ میلیون دلار فراتر نرفت.

پیوند با کریدورهای بزرگ‌تر منطقه‌ای

اهمیت گذرگاه قامشلی–نصیبین را باید در چارچوب طرح‌های بزرگ‌تر ترانزیتی منطقه دید. عراق در حال پیشبرد پروژه «جاده توسعه» است؛ مسیری ۱۲۰۰ کیلومتری و ۱۷ میلیارد دلاری که بندر فاو در بصره را به مرز ترکیه متصل می‌کند. در شرایطی که جنگ و تنش در تنگه هرمز، آسیب‌پذیری مسیرهای دریایی خلیج فارس را بار دیگر برجسته کرده، مسیرهای زمینی جایگزین از طریق سوریه و ترکیه اهمیت استراتژیک مضاعفی یافته‌اند. گذرگاه قامشلی–نصیبین می‌تواند به عنوان یک شاخه مکمل، شبکه ترکیه را به مسیرهای سوریه منتهی به عراق و در نهایت به کریدورهای انرژی و تجاری منطقه متصل کند.

چالش‌های پیش‌رو

با این حال، تحقق کامل این چشم‌انداز بدون موانع نیست. مسئله کردها و ضرورت ادغام نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) در ساختار دولت مرکزی سوریه، یکی از شرایط کلیدی برای پایداری این مسیر است. ترکیه نیز همواره بازگشایی کامل گذرگاه‌های مرزی در شمال شرق سوریه را به پیشرفت در توافقات امنیتی با بازیگران کردی مشروط کرده است. علاوه بر این، اعلامیه اخیر تاریخ مشخصی برای آغاز پذیرش مسافران و کامیون‌ها تعیین نکرده و برنامه عملیاتی را منوط به تکمیل تأسیسات، جاده‌ها، تجهیزات گمرکی و هماهنگی با طرف ترکی کرده است.

در مجموع، گذرگاه قامشلی–نصیبین را باید گامی عملی در مسیر تبدیل سوریه از یک حاشیه منزوی به یک گره ترانزیتی فعال در قلب خاورمیانه دانست؛ پروژه‌ای که اگر زیرساخت‌های متصل به آن – به‌ویژه مسیر منتهی به مرز عراق – تکمیل شود، می‌تواند معادلات تجاری و لجستیکی منطقه را بازآرایی کند.