محاصره آنکارا در شرق مدیترانه با نفوذ همه جانبه اسرائیل در قبرس

گسترش نفوذ همه‌جانبه رژیم صهیونیستی در جزیره قبرس در ابعاد نظامی، اقتصادی، سرزمینی و انرژی، آنکارا را در برابر یک محاصره راهبردی پیچیده قرار داده است. هم‌پیمانی تل‌آویو با آتن و نیکوزیا در قالب اتحاد ۳+۱ و خرید گسترده اراضی، زنگ خطر جدی را برای امنیت ملی ترکیه به صدا درآورده است؛ تحولی ژئوپولیتیک که توازن قوای منطقه‌ای را برهم زده و شرق مدیترانه را وارد یک مارپیچ امنیتی بی‌سابقه می‌کند.

محمدرضا مصطفی‌نژاد – کارشناس مسائل ترکیه و قفقاز جنوبی

اندیشکده زاویه: نفوذ رژیم صهیونیستی در قبرس به یک پدیده ژئوپولیتیکی چندلایه تبدیل شده که آنکارا آن را «تهدید امنیت ملی» می‌داند. این نفوذ در پنج بُعد متمایز اما درهم‌تنیده در حال وقوع است و هر بُعد، پیامدهای مشخصی برای ترکیه به همراه دارد.

ابعاد نفوذ اسرائیل در قبرس

۱. بُعد نظامی-امنیتی: ستون فقرات اتحاد

همکاری نظامی اسرائیل، یونان و قبرس با امضای «برنامه اقدام مشترک» در سال ۲۰۲۶ رسمیت یافت. قبرس سامانه‌های پدافند هوایی Barak MX  و رادارهای ELM-2084  اسرائیلی را خریداری کرده که برد نظارتی آن تا ۴۶۰ کیلومتر می‌رسد. علاوه بر این، گزارش‌ها از احتمال مخابره داده‌های راداری یونان و قبرس به اسرائیل حکایت دارد و مذاکرات برای خرید تانک‌های مرکاوا در جریان است.

۲. بُعد جمعیتی-سرزمینی: اشغال خاموش

بر اساس گزارش‌ها، نزدیک به 4 هزار ملک در قبرس از سال ۲۰۲۱ به شهروندان اسرائیلی منتقل شده است. جمعیت یهودیان جزیره از ۷۰ خانواده در سال ۲۰۰۳ به بیش از ۲۵ هزار نفر در سال ۲۰۲۶ رسیده است. این روند با ایجاد کنیسه‌ها، رستوران‌های کوشر، مدارس یهودی و تبلیغات عبری در خیابان‌ها همراه شده و کارشناسان آن را با الگوی تاریخی خرید زمین در فلسطین مقایسه می‌کنند.

۳. بُعد اقتصادی-سرمایه‌گذاری: نفوذ مالی گسترده

سرمایه‌گذاری مستقیم اسرائیل در قبرس در سال ۲۰۲۵ حدود ۳.۵ میلیارد یورو بوده است. گروه هتلداری «فاتال» در لیماسول، پافوس و لارناکا صدها میلیون یورو سرمایه‌گذاری کرده و پروژه‌های ساختمانی بزرگ از جمله احیای روستای متروکه تروزنا با ۶۰ ویلا و تأسیسات گردشگری در جریان است.

۴. بُعد انرژی: نهادینه‌سازی همکاری

در ژوئن ۲۰۲۶، آمریکا، یونان، قبرس و اسرائیل مرکز انرژی شرق مدیترانه را تأسیس کردند. پروژه «میان‌پیوند بزرگ دریا» برای اتصال شبکه برق اسرائیل و قبرس به اروپا، با وجود مخالفت شدید ترکیه در حال پیشرفت است.

۵. بُعد نهادی-دیپلماتیک: مشروعیت‌بخشی

اتحاد «۳+۱» (اسرائیل، یونان، قبرس به‌علاوه آمریکا) در فوریه ۲۰۲۶ با تشکیل یک مجمع پارلمانی مشترک در کنست رسمیت یافت و هدف صریح آن «مهار ترکیه» اعلام شده است. شرکت‌های دفاعی اسرائیلی نیز در تلاش برای استقرار در قبرس جهت دسترسی به بودجه دفاعی اتحادیه اروپا (SAFE) هستند.

پیامدها برای ترکیه

۱. محاصره ژئوپولیتیک

مهم‌ترین پیامد، شکل‌گیری یک محور سه‌جانبه متخاصم است که آنکارا آن را «محاصره راهبردی» می‌داند. اندیشکده بروکینگز این تحول را چنین توصیف می‌کند: «ائتلاف جدید به معنای ایجاد یک خط گسل جدید در مدیترانه است و اسرائیل را به قلب مناقشه منجمد چنددهه‌ای قبرس وارد کرده است.» وزیر خارجه ترکیه، هاکان فیدان، این اتحاد را «تهدید روشن» خوانده و هشدار داده که «کشورهای مسلمان منطقه نیز این همکاری را با نگرانی می‌نگرند.»

۲. مسابقه تسلیحاتی پرهزینه

استقرار سامانه‌های اسرائیلی در قبرس، ترکیه را وارد مسابقه تسلیحاتی کرده است. آنکارا ۶ جنگنده F-16 و سامانه‌های پدافند هوایی به قبرس شمالی اعزام کرده و برنامه افزایش ۲۲۹ درصدی بودجه دفاعی طی سه سال آینده را اعلام کرده است. ترکیه همچنین در حال تقویت نیروی دریایی خود با ۵۰ ناوچه جنگی جدید است. اردوغان هشدار داده: «اگر حقوق ترکیه و ترک‌های قبرس در شرق مدیترانه نقض شود، پاسخ ما بسیار روشن و بسیار قوی خواهد بود.»

۳. انزوای انرژی

تأسیس «مرکز انرژی شرق مدیترانه» و پیشرفت پروژه «میان‌پیوند بزرگ دریا» عملاً دروازه ورود ترکیه به معادلات انرژی منطقه را بسته است. این اقدامات خواسته دیرینه آنکارا برای مشارکت در تصمیم‌گیری درباره منابع هیدروکربنی قبرس را نادیده گرفته است.

۴. فشار دیپلماتیک و انزوای بین‌المللی

اتحاد «۳+۱» ترکیه را در برابر یک جبهه متحد غربی-اسرائیلی قرار داده که هم در ناتو و هم در اتحادیه اروپا نفوذ آنکارا را محدود می‌کند. ترکیه همزمان با تنش‌های اقتصادی و تورمی دست‌وپنجه نرم می‌کند و توانایی مالی برای ایفای نقش رهبری در یک اتحاد نظامی گسترده را ندارد.

۵. پیامدهای اجتماعی-اقتصادی

افزایش خرید ملک توسط اسرائیلی‌ها، قیمت مسکن را در جنوب جزیره به‌شدت افزایش داده و مالکیت خانه را برای ترک‌های قبرس نیز دشوار کرده است. پروفسور جری کاسیفوس هشدار داده که «افزایش تقاضا، مالکیت خانه را برای جوانان دشوار می‌کند» و این روند می‌تواند به «ایجاد اسرائیل دوم در جنوب جزیره» منجر شود.

۶. واکنش ترکیه: تشکیل اتحادهای جایگزین

ترکیه در پاسخ، استراتژی «تشکیل ائتلاف‌های جایگزین» را در پیش گرفته و در وهله اول با عربستان سعودی، مصر و پاکستان یک «پیمان دفاعی» بسته است اگرچه این پیمان اهداف دیگری هم دارد. با این حال، این استراتژی با محدودیت‌های متعددی مواجه است.

جمع‌بندی

نفوذ عمیق اسرائیل در قبرس، ترکیه را در یک بحران راهبردی چندلایه قرار داده است: محاصره ژئوپولیتیک، مسابقه تسلیحاتی، انزوای انرژی و فشار دیپلماتیک. این وضعیت، آنکارا را به سمت سیاست‌های تهاجمی‌تر در قبرس شمالی و جستجوی اتحادهای جایگزین سوق داده است؛ رویکردی که به نوبه خود می‌تواند به تشدید بیشتر تنش‌ها و حتی بروز یک درگیری نظامی در شرق مدیترانه منجر شود. آنچه در قبرس رخ می‌دهد، تقابل دو روایت راهبردی است که یکدیگر را تقویت می‌کنند و یک مارپیچ امنیتی خطرناک را شکل داده‌اند.