نشست ترکستان و گام تازه برای همگرایی سیاسی، اقتصادی و فناورانه جهان ترک
نشست غیررسمی سران سازمان کشورهای تُرک در شهر ترکستان قزاقستان را میتوان یکی از مهمترین تلاشهای اخیر برای ارتقای همگرایی سیاسی، اقتصادی و فناورانه در میان کشورهای ترکزبان دانست. این نشست که با حضور رهبران قزاقستان، ترکیه، آذربایجان، ازبکستان و قرقیزستان برگزار شد، در شرایطی شکل گرفت که نظام بینالملل با تحولات ژئوپلیتیکی و اقتصادی گستردهای روبهرو است. از این منظر، بررسی ابعاد، اهداف و پیامدهای این اجلاس نشان میدهد که سازمان کشورهای تُرک در حال گذار از یک چارچوب عمدتاً فرهنگی به یک بازیگر مهم ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیک در اوراسیا است.
زهرا اخوانزاده – پژوهشگر مسائل ترکیه و قفقاز جنوبی
اندیشکده زاویه: نشست غیررسمی سران سازمان کشورهای تُرک در شهر ترکستان قزاقستان را میتوان یکی از مهمترین تلاشهای اخیر برای ارتقای همگرایی سیاسی، اقتصادی و فناورانه در میان کشورهای ترکزبان دانست. این نشست که با حضور رهبران قزاقستان، ترکیه، آذربایجان، ازبکستان و قرقیزستان برگزار شد، در شرایطی شکل گرفت که نظام بینالملل با تحولات ژئوپلیتیکی و اقتصادی گستردهای روبهرو است. از این منظر، بررسی ابعاد، اهداف و پیامدهای این اجلاس نشان میدهد که سازمان کشورهای تُرک در حال گذار از یک چارچوب عمدتاً فرهنگی به یک بازیگر مهم ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیک در اوراسیا است.
یکی از مهمترین ابعاد این نشست، تأکید بر هویت تاریخی و تمدنی مشترک کشورهای ترکزبان بود. انتخاب شهر ترکستان به عنوان محل برگزاری اجلاس نیز در همین چارچوب معنا پیدا میکند. این شهر به دلیل جایگاه تاریخی و معنوی خود در جهان ترک، به نمادی از پیوندهای فرهنگی و هویتی این کشورها تبدیل شده است. بازدید سران کشورهای عضو از مجموعه تاریخی «حضرت سلطان» و مقبره خواجه احمد یسوی نشاندهنده تلاش برای تقویت پیوندهای نمادین و فرهنگی میان کشورهای عضو بود؛ پیوندهایی که به عنوان یکی از پایههای مشروعیتبخش برای گسترش همکاریهای سیاسی و اقتصادی عمل میکنند. در واقع، سازمان کشورهای ترک از معدود نهادهای منطقهای است که علاوه بر منافع اقتصادی و سیاسی، بر اشتراکات تمدنی نیز تکیه دارد.
در کنار این بعد هویتی، اهداف عملی و راهبردی اجلاس نیز بسیار قابل توجه بود. یکی از مهمترین محورهای مورد بحث، توسعه کریدورهای حملونقل و زیرساختهای ترانزیتی بهویژه «کریدور میانی» یا مسیر ترانسخزر بود. این مسیر که چین و آسیای مرکزی را از طریق دریای خزر، قفقاز جنوبی و ترکیه به اروپا متصل میکند، در سالهای اخیر به دلیل تحولات ژئوپلیتیکی و محدودیتهای مسیرهای سنتی اهمیت بیشتری یافته است. افزایش چشمگیر حجم بار در این مسیر، که طی چند سال گذشته چند برابر شده، نشان میدهد که کشورهای عضو سازمان کشورهای ترک به دنبال تبدیل این مسیر به یکی از شریانهای اصلی تجارت بین آسیا و اروپا هستند. در این میان، پروژههایی مانند کریدور زنگهزور یا توسعه زیرساختهای بندری و ریلی در امتداد مسیر ترانسخزر میتواند نقش مهمی در تقویت جایگاه ژئواکونومیک این کشورها ایفا کند.
محور مهم دیگر نشست ترکستان، تمرکز بر اقتصاد دیجیتال و فناوریهای نوظهور بود. سران کشورهای عضو بر ضرورت تقویت حاکمیت دیجیتال، توسعه اقتصاد مبتنی بر نوآوری و بهرهگیری از ظرفیتهای هوش مصنوعی تأکید کردند. در همین راستا، پروژههایی مانند «راه ابریشم دیجیتال» و ایجاد کابل فیبر نوری ترانسخزر میان آذربایجان و قزاقستان مطرح شد که میتواند زیرساختهای ارتباطی میان اروپا و آسیا را تقویت کند. همچنین معرفی پلتفرمهای دیجیتال دولتی و برنامههای مرتبط با توسعه هوش مصنوعی نشان میدهد که کشورهای عضو سازمان کشورهای ترک تلاش دارند در رقابت جهانی فناوری جایگاه فعالتری پیدا کنند.
از منظر امنیتی نیز این نشست حامل پیامهای مهمی بود. رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، به صراحت بر لزوم گسترش همکاریهای دفاعی و صنایع نظامی میان کشورهای عضو تأکید کرد. پیشنهاد انتقال فناوریهای دفاعی و تجربیات نظامی ترکیه به کشورهای آسیای مرکزی نشان میدهد که آنکارا در تلاش است نقش خود را به عنوان بازیگر اصلی امنیتی در جهان ترک تقویت کند. این رویکرد در شرایطی مطرح میشود که تحولات منطقهای و بینالمللی، از جنگ اوکراین گرفته تا بحرانهای خاورمیانه، اهمیت توانمندیهای دفاعی و هماهنگی امنیتی میان کشورهای منطقه را افزایش داده است.
در کنار این موضوعات، طرح ایجاد سازوکار «سازمان کشورهای تُرک پلاس» نیز از دیگر ابتکارات مطرح شده در این اجلاس بود. هدف از این ابتکار، گسترش همکاری با کشورهای شریک و افزایش نقش این سازمان در معادلات بینالمللی است. چنین سازوکاری میتواند به سازمان کشورهای ترک امکان دهد که در قالب یک بلوک منطقهای منسجمتر با سایر قدرتها و سازمانهای بینالمللی تعامل کند.
با این حال، چالشهایی نیز در مسیر تحقق اهداف این سازمان وجود دارد. یکی از مهمترین چالشها، سهم پایین تجارت درونسازمانی در مقایسه با حجم کل تجارت خارجی کشورهای عضو است. در حال حاضر، تجارت میان کشورهای عضو تنها حدود هفت درصد از کل تجارت خارجی آنها را تشکیل میدهد. ساختار اقتصادی مشابه بسیاری از این کشورها که بر صادرات مواد خام متکی است، ضعف همکاریهای صنعتی و موانع لجستیکی و مقرراتی از جمله عواملی هستند که مانع از گسترش سریعتر همکاریهای اقتصادی میشوند.
با وجود این چالشها، روند کلی تحولات نشان میدهد که سازمان کشورهای ترک به تدریج در حال تبدیل شدن به یک چارچوب مؤثر برای هماهنگی سیاسی و اقتصادی در منطقه است. جمعیت بیش از ۱۷۰ میلیون نفری، ظرفیت اقتصادی رو به رشد و موقعیت ژئوپلیتیکی مهم این کشورها در اتصال اروپا و آسیا، فرصتهای قابل توجهی برای توسعه همکاریهای منطقهای فراهم میکند.
در مجموع، نشست ترکستان را میتوان نشانهای از مرحله جدیدی در تکامل سازمان کشورهای ترک دانست. این اجلاس نشان داد که کشورهای عضو در تلاش هستند همکاریهای خود را از سطح نمادین و فرهنگی فراتر برده و به سمت ایجاد یک بلوک اقتصادی، فناورانه و حتی امنیتی حرکت کنند. اگر این روند با توسعه زیرساختها، افزایش تجارت درونمنطقهای و هماهنگی سیاسی بیشتر همراه شود، سازمان کشورهای ترک میتواند در سالهای آینده به یکی از بازیگران مهم در معادلات ژئوپلیتیکی اوراسیا تبدیل شود.
