نزدیکی قفقاز به جنوب آسیا با چرخش راهبردی ایروان
تقویت روابط قفقاز جنوبی با آسیای جنوبی، به ویژه با نفوذ فزاینده هند و پاکستان، معادلات امنیتی منطقه را دگرگون کرده است. خبر احتمالی خرید جتهای جنگنده هندی توسط ارمنستان، هرچند تکذیب شد، اما نشانهای قوی از تغییر جهتگیری دفاعی ایروان به دور از تأمینکننده سنتی خود، روسیه، و ورود رقابتهای ژئوپلیتیکی دور به قلب اوراسیا است.
اندیشکده زاویه: در سالهای اخیر، روابط قفقاز جنوبی و آسیای جنوبی تقویت شده است، بطوریکه هند و پاکستان نفوذ بیشتری در منطقهای اعمال میکنند، هرچند که در گذشته از نظر جغرافیایی دور و از نظر اقتصادی بیاهمیت تلقی میشد. در این راستا، اخیراً اعلام شد که ارمنستان به دنبال خرید جتهای جنگنده از دهلی است. اگرچه این خبر تکذیب شد، اما نشاندهنده تغییر در جهتگیری دفاعی این کشور بوده و تعمیق درهمتنیدگی راهبردی بین دو عرصه ژئوپلیتیکی دور اما به هم پیوسته «قفقاز جنوبی» و «آسیای جنوبی» است.
اگرچه ارمنستان در سالهای اخیر همکاری دفاعی خود را با هند گسترش داده، اما تصمیم به خرید هواپیماهای جنگی میتوانست یک جهش کیفی باشد و هم ناامیدی ایروان از تأمینکننده سنتی امنیت خود، روسیه، و نیز جستجوی آن برای شرکای جدید قادر به تأمین فناوری پیشرفته نظامی بدون پیششرط سیاسی را آشکار کند.
همچنین، چنین اقدامی پیامدهای منطقهای فوری دارد، به ویژه که آذربایجان با روی آوردن به پاکستان، رقیب راهبردی هند، و به طور غیرمستقیم به چین از طریق برنامه JF-17 چین و پاکستان، مسیر نوسازی جنگندههای خود را آغاز کرده است.
این پویایی بالقوه در تدارکات نظامی، نشاندهنده یک تغییر جهت ژئوپلیتیکی کلان است. هند برای ارمنستان، به شریکی جذاب تبدیل شده است که تسلیحاتی با قیمت رقابتی و بدون محدودیت سیاسی ارائه میدهد. البته این رابطه در حال تکامل است؛ بطوریکه طی چند سال گذشته، ایروان سیستمهای توپخانهای، سکوهای ضد پهپاد، رادارها و موشکهای سطح به سطح هندی را خریداری کرده است. اما ورود به عرصه هوانوردی جنگنده نشان میدهد که ارمنستان نه تنها به دنبال پر کردن زرادخانه تخلیه شده پس از درگیریهای ۲۰۲۰ و ۲۰۲۳ با آذربایجان بوده، بلکه به دنبال تغییر رویکرد امنیتی خود پیرامون تأمینکنندگان خارج از حوزه پساشوروی نیز است.
همچنین، تداوم بیاعتمادی در روابط ارمنستان و روسیه، جذابیت یک لنگر امنیتی جایگزین را تقویت میکند. برای هند، گسترش همکاری با این کشور قفقاز جنوبی، ارزشی راهبردی فراتر از دستاوردهای تجاری دارد. دهلی همکاری دفاعی خود با ایروان را بخشی از رقابت کلان خود با پاکستان میداند. تقویت روابط با ارمنستان به هند اجازه میدهد تا ظرفیت خود را برای اعمال نفوذ در منطقهای دورافتاده نشان داده و با افزایش اهمیت «کریدور میانی» و سایر پروژههای ارتباطی، جایگاهی ویژه در ژئوپلیتیک قفقاز جنوبی به دست آورد. بنابراین، هند از طریق ارمنستان میتواند جاهطلبیهای خود را به عنوان یک قدرت در حال ظهور نشان دهد.
انتخاب شرکای راهبردی توسط آذربایجان نیز به طور غیرمستقیم اتحاد ارمنستان و هند را تقویت میکند. تصمیم باکو برای خرید جتهای جنگنده از پاکستان مانند «JF-17 Thunder» که با همکاری چین توسعه یافته است، این کشور را در یک محور راهبردی متفاوت قرار میدهد. در دهههای اخیر، آذربایجان و پاکستان از روابط نزدیکی برخوردارند که ریشه در همبستگی تاریخی دارد و با حمایت پاکستان از باکو در جریان درگیری قرهباغ تقویت شده است. اکنون نیز خرید تجهیزات، این پیوند را تعمیق و با توجه به همکاری نظامی موجود چین و پاکستان، نوسازی دفاعی آذربایجان را با توسعه هوافضای چین در هم میآمیزد.
این مثلث وضعیتی را ایجاد میکند که در آن تصمیمات مربوط به تجهیزات نظامی دو کشور قفقاز جنوبی، بازتاب و تحت تأثیر رقابتهای دو قدرت دارای سلاح هستهای در جنوب آسیا است. این پویایی، لایه جدیدی از پیچیدگی را به ژئوپلیتیک قفقاز جنوبی میافزاید. برای دههها، معماری امنیتی منطقه عمدتاً توسط روسیه، ترکیه، ایران و تا حدی قدرتهای غربی تعیین میشد. اما ورود هند و پاکستان، مجموعهای از ذینفعان خارجی دیگر را ایجاد میکند.
تصمیم ارمنستان برای خرید جتهای هندی صرفاً یک تغییر در تدارکات نظامی نیست؛ بلکه ورود رقابتهای آسیای جنوبی به منطقه قفقاز است که در پی تغییر موازنه قدرت ارمنستان و آذربایجان و تمرکز روسیه به جنگ اوکراین، در حال گذار راهبردی است. این امر، انتخاب شرکا توسط کشورهای قفقاز جنوبی همچنین خطوط گسل ژئوپلیتیکی موجود را آشکار میکند. ارمنستان که به دنبال فاصله گرفتن از روسیه است و قادر به تکیه بر منابع دفاعی غرب نیست، هند را به عنوان یک تأمینکننده نسبتاً امن و از نظر سیاسی همسو محسوب میکند.
آذربایجان، با تحکیم همکاری راهبردی خود با ترکیه و حفظ روابط نزدیک با پاکستان، به سمت یک شبکهای گرایش پیدا کرده که ساختارهای اتحاد موجود خود را تقویت میکند. در نتیجه، الگویی نوظهور پدیدار شده که در آن انتقال تسلیحات نه تنها نیازهای امنیتی منطقهای، بلکه رقابت جهانی را نیز بازتاب میدهد. در واقع، اگرچه ارمنستان و آذربایجان کشورهای کوچکی هستند که در چهارراه اوراسیا واقع شدهاند، اما منطق گزینههای دفاعی آنها اکنون توسط نگرانیهای بازیگران دوردست شکل میگیرد، مانند تمایل هند برای مقابله با نفوذ پاکستان، علاقه چین به گسترش صادرات اسلحه، یا جاهطلبی پاکستان برای دستیابی به جایگاه ژئوپلیتیکی فراتر از جنوب آسیا.
در این میان، ایروان با ادغام فناوری دفاعی هند در برنامه نوسازی نظامی خود، نشان میدهد که درپی بازتعریف سیاست خارجی خود بوده تا آن را به سمت جهتگیری چندوجهی سوق دهد. اینکه آیا هند میتواند انتظارات سیاسی ارمنستان از روسیه را فراهم کند یا خیر، هنوز با تردید مواجه است. با این حال، تمایل دهلی برای صادرات سیستمهای پیشرفته به ارمنستان این امکان را میدهد که نیروهای مسلح خود را مطابق با الزامات جنگ معاصر بازسازی کند.
به این ترتیب، گزینههای ارمنستان و آذربایجان برای خرید تجهیزات نظامی، تحولی بزرگ را آشکار میکند. قفقاز جنوبی نیز که زمانی عرصهای پیرامونی و تحت سلطه روسیه بود، در رقابتهای جهانی جای میگیرد. در نهایت، تصمیم ارمنستان برای خرید جتهای جنگنده هندی صرفاً یک معامله تسلیحاتی نیست، بلکه گویای یک اتحاد ژئوپلیتیکی جدید است که قفقاز جنوبی را بیشتر به خطوط گسل آسیای جنوبی متصل و همزمان، تهدیدها و فرصتهایی را برای بازیگران منطقهای فراهم میکند.
منبع: دیدهبان قفقاز
