دیپلماسی برق؛ خیز قفقاز جنوبی برای ادغام در شبکه انرژی منطقه

کشورهای قفقاز جنوبی با احیای پروژه‌های زیرساختی و اتصال شبکه‌های برق خود به ترکیه، در حال گذار به سوی یک سیستم انرژی واحد هستند. این همکاری که در سایه مجمع تفلیس و ابتکاراتی نظیر «مسیر ترامپ» شکل گرفته، فراتر از یک رویکرد اقتصادی، نمادی از تغییر پارادایم ژئوپلیتیک است. ادغام انرژی می‌تواند به عنوان شاخصی نوین برای صلح پایدار، میان تنش‌های دیرینه و ثبات منطقه‌ای در این کریدور حیاتی عمل کند.

دکتر رادمهر رضایی – پژوهشگر اقتصاد بین‌الملل

اندیشکده زاویه: نهمین مجمع جهانی تنظیم مقررات انرژی (WFER) در تاریخ ۲۱ تا ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶ (۳۰ شهریور تا ۲ مهر ۱۴۰۵) در تفلیس برگزار شد که توسط کمیسیون ملی تنظیم مقررات انرژی و آب گرجستان (GNERC) و با حمایت کنفدراسیون بین‌المللی تنظیم‌کنندگان انرژی (ICER) سازماندهی شده بود. این مجمع در سال جاری با عنوان «وقتی تعادل حاصل شود» برگزار و بر نقش در حال تحول تنظیم مقررات انرژی، گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر و چالش‌های پیش روی بازارهای انرژی تمرکز داشت.

چشم‌انداز ادغام شبکه‌ها

نمایندگان ارمنستان، گرجستان و آذربایجان در تفلیس در مورد چشم‌اندازهای ادغام سیستم‌های انرژی کشورهای قفقاز جنوبی و اتصال آنها به شبکه برق ترکیه بحث و رایزنی کردند. در این نشست داویت نارمانیا، رئیس کمیسیون ملی تنظیم مقررات انرژی و آب گرجستان؛ سمیر آخوندوف، رئیس هیئت مدیره آژانس تنظیم مقررات انرژی آذربایجان و رئیس کمیسیون تنظیم مقررات خدمات عمومی ارمنستان؛ و همچنین پدرو وردلهو، رئیس شورای تنظیم مقررات انرژی اروپا و نمایندگان برنامه EU4Energy حضور داشتند.

مشارکت نهادهای نظارتی انرژی اروپا تصادفی نبود. شبکه برق ترکیه که توسط TEİAŞ اداره می‌شود، از نظر فنی با شبکه برق قاره اروپا (ENTSO-E) هماهنگ شده است و امکان تبادل تجاری برق را فراهم می‌کند. ادغام سیستم‌های انرژی گرجستان، آذربایجان و ارمنستان با زیرساخت‌های انرژی ترکیه می‌تواند در آینده، امکان تأمین برق به اروپا را فراهم کند.

پایداری و همکاری‌های منطقه‌ای

سیستم‌های انرژی آذربایجان و گرجستان مدت‌هاست که در حالت «سنکرون» فعالیت می‌کنند که این امر تبادل برق متقابل را برای متعادل کردن بارهای اوج امکان‌پذیر می‌سازد. با توجه به رویدادهای اخیر، چنین همکاری یکی از عواملی است که به ثبات سیستم برق گرجستان کمک می‌کند؛ به‌طوری‌که، خاموشی‌های گسترده در گرجستان در ۲۴ و ۲۵ ژوئیه (۲ و ۳ مرداد ۱۴۰۵) و همچنین ۵ اوت ۲۰۲۶ (۱۴ مرداد ۱۴۰۵)، به دلیل قطع موقت اتصال شبکه برق گرجستان و آذربایجان رخ داد.

همچنین، همکاری بین گرجستان و آذربایجان در پروژه‌هایی با هدف انتقال برق «سبز» از کشورهای آسیای مرکزی به اروپا نیز امیدوارکننده است. در تابستان ۲۰۲۶ (تابستان ۱۴۰۵)، آذربایجان و گرجستان قرارداد ۲۰ ساله جدیدی در مورد شرایط صادرات برق آذربایجان و ترانزیت آن تصویب کردند.

تأثیر «مسیر ترامپ» بر تنش‌زدایی

در سال‌های اخیر، اختلافات سیاسی بین باکو و آنکارا از یک سو و ایروان از سوی دیگر، مانع از ادغام شبکه‌های برق سه کشور قفقاز جنوبی و همکاری مشترک آنها با ترکیه در بخش انرژی می‌شد. با این حال، اجرای پروژه «مسیر ترامپ» (TRIPP) احیای عملیات موازی بین شبکه‌های برق آذربایجان و ارمنستان را به یک چشم‌انداز مرتبط تبدیل می‌کند.

کمتر از یک ماه پیش، در ۲۴ آگوست ۲۰۲۶ (۲ شهریور ۱۴۰۵)، نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان گفت که خطوط انتقال برق بین آذربایجان و ارمنستان می‌تواند اولین پروژه زیرساختی باشد که تحت TRIPP اجرا می‌شود. در ۲۵ آگوست (۳ شهریور ۱۴۰۵)، نمایندگان مقامات انرژی آذربایجان و ارمنستان در لاچین در مورد واردات و صادرات متقابل برق و همچنین اتصال زیرساخت‌های انرژی دو کشور در امتداد مرز مذاکراتی انجام دادند. در درازمدت، قرار است شبکه‌های برق آذربایجان و ارمنستان از طریق نخجوان و کریدور زنگزور از طریق پست‌های مبدل جریان مستقیم با ظرفیت بالا به ترکیه متصل شوند. این امر امکان انتقال حداکثر ۱ گیگاوات برق را بدون ایجاد اختلال در همگام‌سازی شبکه برق ترکیه با سیستم برق اروپا فراهم می‌کند.

انرژی؛ شاخص صلح و جنگ

ادغام شبکه‌های برق آذربایجان، ارمنستان و گرجستان و اتصال آنها به سیستم برق ترکیه می‌تواند به یکی از مهم‌ترین عوامل برای صلح بلندمدت و پایدار در منطقه تبدیل شود، زیرا انرژی در سال‌های اخیر تا حدودی به عنوان نوعی «شاخص صلح و جنگ» عمل کرده است.

در ۲۴ فوریه ۲۰۲۲ (۵ اسفند ۱۴۰۰)، نه تنها تهاجم نظامی روسیه به اوکراین آغاز شد، بلکه در نیمه‌شب ۲۴ فوریه سیستم برق اوکراین از شبکه‌های برق روسیه و بلاروس جدا شد. اوکراین از زمان شوروی یک سیستم برق مشترک با این کشورها داشت. این قطع ارتباط در ابتدا برنامه‌ریزی شده و قرار بود موقت باشد و تا ۲۶ فوریه ۲۰۲۲ (۷ اسفند ۱۴۰۰) ادامه یابد. هدف از آن آزمایش عملکرد سیستم برق اوکراین در حالت خودمختار و به طور مشترک با مولداوی بود تا اوکراین بتواند متعاقباً به شبکه اروپایی اپراتورهای سیستم انتقال برق متصل شود. اما جنگ، قطع موقت برق اوکراین از شبکه‌های برق روسیه و بلاروس را به یک توقف دائمی تبدیل کرد. سیستم برق اوکراین اکنون همزمان با سیستم اروپایی کار می‌کند و آن را قادر می‌سازد تا تأثیر حملات روسیه به زیرساخت‌های انرژی را کاهش دهد.

بنابراین، جدایی سیستم‌های برق اوکراین و روسیه در فوریه ۲۰۲۲ به «نشانه‌ای از جنگ» تبدیل شد. تا زمانی که مسئله عملکرد سیستم‌های برق دو کشور دوباره مطرح نشود، از این منظر صحبت از صلح بلندمدت و پایدار زود خواهد بود. همچنین، در مناطق تحت کنترل روسیه در اوکراین، به‌ویژه کریمه، حملات پهپادی مشکلات تأمین برق را تشدید می‌کند که بعید است بدون یک توافق سیاسی به‌طور کامل حل شوند.

یکی دیگر از «نشانه‌های تهدید جنگ»، قطع نهایی برق کشورهای بالتیک شامل لیتوانی، لتونی و استونی، از شبکه‌های برق روسیه و بلاروس در ۸ فوریه ۲۰۲۵ (۲۰ بهمن ۱۴۰۳) بود. در آن روز، کشورهای بالتیک شبکه‌های برق خود را با اروپای قاره‌ای هماهنگ کردند. سپس، استونی، لتونی و لیتوانی آمادگی خود را برای رویارویی نظامی احتمالی با روسیه افزایش دادند. بنابراین، در این مورد نیز، قطع روابط انرژی را می‌توان به عنوان یکی از نشانه‌های احتمالی افزایش تنش‌های نظامی و سیاسی در نظر گرفت.

نتیجه‌گیری

این واقعیت که سیستم‌های انرژی قفقاز جنوبی در حال ادغام هستند، می‌تواند نشان دهد که دوران جنگ‌ها و رویارویی‌ها در منطقه پشت سر گذاشته شده است. با این حال، گرجستان هنوز با مسئله حل‌نشده احیای تمامیت ارضی خود و ادغام آبخازیا و اوستیای جنوبی روبرو است. مورد وابستگی آبخازیا به نیروگاه برق آبی «اینگوری» نمونه‌ای از چگونگی کمک ادغام انرژی به بهبود تدریجی روابط بین طرفین را ارائه می‌دهد؛ زیرا سهم قابل‌توجهی از برق تولیدشده در آنجا به سرزمینی تأمین می‌شود که تحت کنترل مقامات گرجستان نیست. بنابراین، از نظر انرژی، آبخازیا بخشی از گرجستان است.