تبریز، ارومیه و اردبیل: مثلث رونق تجارت خارجی ایران در شرایط تحریم و محاصره
در بحبوحه تحریم‌های دریایی، اقتصاد ایران در حال بازتعریف مسیرهای تجاری خود است. در این میان مثلث راهبردی تبریز، ارومیه و اردبیل می‌توانند با تقویت روند تکیه بر زیرساخت‌های صنعتی و موقعیت بی‌نظیر همسایگی، به شریان حیاتی کشور در رونق تجارت خارجی و رفع آثار و پیامدهای سوء تحریم تبدیل شوند. این نوشتار ضمن واکاوی پتانسیل‌های تولیدی و ترانزیتی این سه استان، نقشه راه تبدیل آن‌ها به هاب‌های دیپلماسی اقتصادی و دروازه‌های تعامل با اوراسیا و قفقاز جنوبی را به تفصیل بررسی می‌کند.
تحریریه اندیشکده زاویه: در شرایطی که محاصره دریایی اعمال‌شده از سوی آمریکا مسیرهای تجاری جنوب ایران را با محدودیت جدی مواجه کرده، اقتصاد ایران ناگزیر به بازتعریف جغرافیای تجاری خود شده است. در این میان، سه استان شمال‌غربی کشور یعنی آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و اردبیل، می‌توانند و باید به دلیل موقعیت استراتژیک در تقاطع کریدورهای ترانزیتی و همسایگی بلافصل با قفقاز جنوبی و ترکیه، داشتن مناطق پویا و پرظرفیتِ آزاد تجاری، صنعت کشاورزی فعال، شبکه‌های قدرتمند اقتصادی و سرمایه‌گذاری و ده‌ها مزیت بالفعل و بالقوه دیگر، به کانونی برای بازآرایی دیپلماسی اقتصادی ایران تبدیل شوند.
وزیر امور خارجه ایران در نشست دیپلماسی اقتصادی که آبان سال گذشته در تبریز برگزار گردید، به صراحت اعلام کرد که آذربایجان شرقی می‌تواند به دروازه تعامل اقتصادی با قفقاز، ترکیه، عراق، اروپا و آفریقا تبدیل شود و رویدادهای بین‌المللی نیز برای تبریز و ارومیه با هدف تقویت تجارت و اتصال‌پذیری برنامه‌ریزی شده است. این رویکرد که با عنوان «دیپلماسی استانی» شناخته می‌شود، بر آن است تا استان‌های مرزی نقش تاریخی خود را به‌عنوان دروازه ارتباط با همسایگان از جمله روسیه، گرجستان، آذربایجان، ارمنستان و ترکیه بازآفرینی کنند.
آذربایجان شرقی: قلب صنعتی و دیپلماسی اقتصادی
تبریز، یکی از کلان‌شهرهای مهم صنعتی است. حدود ۵۰ درصد شیرینی و شکلات ایران، ۳۵ درصد قطعات خودرو، ۹۰ درصد چرم سنگین و کفش چرمی و ۲۰ درصد باتری کشور در این استان تولید می‌شود. صادرات سالانه استان از مرز سه میلیارد دلار فراتر رفته و تنها در ده‌ماهه نخست یک سال، ارزش کالاهای صادرشده از گمرکات این استان به ۱.۴۷ میلیارد دلار رسیده است.
این ظرفیت صنعتی و صادراتی، تبریز را به بازیگری کلیدی در دیپلماسی اقتصادی بدل کرده است. میزبانی نشست تخصصی دیپلماسی اقتصادی با حضور وزیر امور خارجه و فعالان بخش خصوصی، برگزاری رویداد «تالار مذاکرات اقتصادی و سرمایه‌گذاری تبریز» و برنامه‌ریزی برای کنفرانس بین‌المللی فرصت‌های سرمایه‌گذاری در نوامبر ۲۰۲۶، همگی نشان‌دهنده عزم جدی برای تبدیل تبریز به هاب جذب سرمایه و توسعه تجارت منطقه‌ای است.
آذربایجان غربی: دروازه اروپا از مسیر ترکیه
آذربایجان غربی با ۵۵۰ کیلومتر مرز مشترک، تنها استان هم‌مرز ایران با ترکیه است و سه گذرگاه اصلی بازرگان، رازی و سرو را در اختیار دارد. بازرگان به‌عنوان پرترددترین مرز زمینی ایران و ترکیه، سالانه شاهد عبور حدود ۲۰۰ هزار کامیون است. حجم ترانزیت کالا از این گذرگاه بالغ بر ۲۶ میلیارد دلار در سال برآورد می‌شود. در نیمه نخست یک سال، صادرات از بازرگان به ترکیه و بازارهای جنوب خلیج فارس و هند به ۹۳ میلیون و ۸۶۳ میلیون دلار رسید و واردات نیز رشد ۲۵۰ درصدی را تجربه کرد. هم‌زمان، توافق بر سر ایجاد گذرگاه چهارم «کوزه‌رش» بین شهرستان سلماس و استان وان ترکیه، با هدف افزایش مبادلات تجاری دوجانبه به ۳۰ میلیارد دلار، در حال نهایی‌سازی است. اتصال ریلی ارومیه به ماکو و سپس به منطقه آزاد ماکو نیز پروژه‌ای استراتژیک برای تسهیل و ارزان‌سازی مبادلات با ترکیه تلقی می‌شود.
اردبیل: دروازه قفقاز و مسیر اوراسیا
اردبیل با ۳۸۲ کیلومتر مرز مشترک با جمهوری آذربایجان، به‌عنوان «دروازه قفقاز» شناخته می‌شود. این استان سالانه حدود چهار میلیون تن محصولات استراتژیک تولید می‌کند و ۲۵ درصد لاستیک و ۳۰ درصد آب معدنی کشور را تأمین می‌کند. در دو ماه، صادرات غیرنفتی استان به ۸۰ میلیون دلار رسید و تفاهم‌نامه‌های تجاری با آذربایجان امضا شد. پروژه راه‌آهن اردبیل–پارس‌آباد که قرار است تا پایان سال ۲۰۲۶ عملیاتی شود، ظرفیت حمل سالانه ۲.۵ میلیون تن بار و ۶۰۰ هزار مسافر را ایجاد می‌کند و اردبیل را به شبکه ریلی ملی و سپس به جمهوری آذربایجان و اوراسیا متصل خواهد کرد. منطقه آزاد ارس نیز در نقطه صفر مرزی با ارمنستان، آذربایجان و نخجوان، بستری برای واردات مواد اولیه و صادرات کالای تولیدشده با کمترین تشریفات گمرکی فراهم کرده است.
نقش کلیدی در شرایط محاصره دریایی
با توجه به محاصره دریایی آمریکا، فعال‌سازی کریدورهای شمالی به یک راهبرد حیاتی تبدیل شده است. وزیر اقتصاد ایران تأکید کرده که باید سهم قابل‌توجهی از صادرات و واردات کشور به سمت مرزهای شمالی و مسیرهای زمینی منتقل شود تا وابستگی به مسیرهای دریایی جنوبی کاهش یابد و تاب‌آوری اقتصاد در برابر تحریم‌ها تقویت شود. ایران با تکیه بر تجربه چند دهه‌ای دور زدن تحریم‌ها و مرزهای زمینی با هفت کشور، به‌ویژه ترکیه، توانسته واردات کالاهای مصرفی، خوراک دام و مواد اولیه دارویی را ادامه دهد و هم‌زمان آلومینیوم، آسفالت، مصالح ساختمانی و شوینده صادر کند. تجارت ایران و ترکیه در نیمه نخست یک سال ۱۹ درصد رشد کرد و به ۳.۲ میلیارد دلار رسید. این آمار نشان می‌دهد که استان‌های شمال‌غربی نه تنها در تأمین نیازهای وارداتی، بلکه در حفظ جریان صادرات غیرنفتی نقش محوری ایفا می‌کنند.
جمع‌بندی
تبریز، ارومیه و اردبیل با بهره‌گیری از زیرساخت‌های صنعتی، تجاری و لجستیکی و پیوندهای عمیق تاریخی با همسایگان، ظرفیت آن را دارند که به «هاب دیپلماسی اقتصادی و جذب سرمایه‌گذاری مشترک منطقه‌ای» تبدیل شوند. با این حال، تحقق این هدف مستلزم رفع موانع زیرساختی، تسهیل رویه‌های گمرکی، توسعه کریدورهای ریلی و جاده‌ای و اتخاذ رویکردی هماهنگ میان دولت مرکزی و استان‌هاست. در شرایطی که محاصره دریایی، اقتصاد ایران را تحت فشار قرار داده، این مثلث شمال‌غربی می‌تواند به شریان حیاتی تجارت خارجی کشور بدل شود؛ به شرط آنکه اراده سیاسی و سرمایه‌گذاری لازم برای فعال‌سازی کامل ظرفیت‌های آن وجود داشته باشد.
