ترکیه و معماری جدید در هوش مصنوعی
ترکیه با گذار از پروژههای دانشگاهی به «راهبرد ملی هوش مصنوعی»، رویکردی مبتنی بر پذیرشِ همراه با تنظیمگری اتخاذ کرده است. برای آنکارا، مسئله اصلی اکنون فراتر از کارآمدی فناوری، حفظ حاکمیت داده و جلوگیری از «وابستگی شناختی» نسل جدید به پلتفرمهای جهانی است. دولت ترکیه با ایجاد ساختارهای نظارتی در آموزش و سرمایهگذاری بر هوش مصنوعی بومی، در تلاش است تا با مدیریت ریسکها، استقلال راهبردی خود را در عصر دیجیتال تضمین کند.
دکتر حسن صادقیان – استاد دانشگاه تهران و دبیر میز ترکیه اندیشکده زاویه
اندیشکده زاویه: ترکیه از سال ۲۰۲۱ با تصویب «راهبرد ملی هوش مصنوعی ۲۰۲۱–۲۰۲۵» موضوع هوش مصنوعی را از سطح پروژههای پراکنده دانشگاهی و صنعتی به سطح «راهبرد ملی» ارتقا داد. این سند شش اولویت راهبردی از جمله توسعه نیروی انسانی، تحقیق و توسعه، داده و زیرساخت، سازگاری اجتماعی ـ اقتصادی و تحول ساختاری را دنبال میکرد.
در مرحله جدید، تمرکز ترکیه بیش از گذشته بر هوش مصنوعی مولد، مدلهای زبانی ترکی، زیرساخت محاسباتی، داده، اکوسیستم بومی و تربیت نیروی متخصص قرار گرفته است. در برنامههای پژوهشی ۲۰۲۶–۲۰۲۸ نیز هوش مصنوعی در چارچوب فناوریهای اولویتدار ملی قرار گرفته است.
بنابراین، از منظر راهبردی، مسئله اصلی برای آنکارا دیگر این نیست که «آیا باید از هوش مصنوعی استفاده کرد یا خیر؟»، بلکه این است که «چه کسی هوش مصنوعی را تولید میکند، چه کسی داده را در اختیار دارد، چه کسی الگوریتمها را کنترل میکند و ارزشها و قواعد مورد استفاده در این فناوری را چه نهادی تعیین خواهد کرد؟» این تغییر پرسش، اهمیت سیاسی و امنیتی موضوع را افزایش میدهد.
رویکرد حاکمیت ترکیه: «پذیرش فناوری همراه با مهار مخاطرات»
اقدامات رسمی ترکیه نشان میدهد که رویکرد دولت نسبت به هوش مصنوعی نه رویکرد بازدارنده، بلکه توسعهگرا و در عین حال تنظیمگر است.
ترکیه از طریق TÜBİTAK، وزارت صنعت و فناوری و نهادهای مرتبط، به دنبال ایجاد زنجیرهای از دولت ـ دانشگاه ـ صنعت برای توسعه هوش مصنوعی است. برای نمونه، برنامه «اکوسیستم هوش مصنوعی» TÜBİTAK دانشگاهها، شرکتها، مراکز پژوهشی و مؤسسه هوش مصنوعی TÜBİTAK را در قالب کنسرسیوم به یکدیگر متصل میکند و «آموزش هوشمند» نیز یکی از حوزههای اولویتدار آن است.
از سوی دیگر، در سطح دولت نیز برنامه «اکوسیستم هوش مصنوعی عمومی» برای توسعه راهکارهای هوش مصنوعی مورد نیاز دستگاههای دولتی فعال شده است. در این برنامه حتی نهادهایی مانند اداره ارتباطات ریاستجمهوری، سازمان درآمد، وزارت خزانهداری و دارایی و مرکز سنجش و انتخاب دانشجو حضور دارند.
این مسئله نشان میدهد که هوش مصنوعی در ترکیه به تدریج از حوزه اقتصاد و آموزش به زیرساخت تصمیمگیری دولت نیز وارد میشود.
آموزش؛ مهمترین میدان اجتماعی هوش مصنوعی در ترکیه
مهمترین تحول در این زمینه را باید در وزارت آموزش ملی ترکیه مشاهده کرد. وزارت آموزش ملی در مارس ۲۰۲۵ «اداره کاربردهای هوش مصنوعی و دادههای بزرگ» را در ساختار YEĞİTEK ایجاد کرد. مأموریت این واحد شامل توسعه سیستمهای تصمیمیار مبتنی بر هوش مصنوعی، تعیین حوزههای کاربرد هوش مصنوعی، توسعه راهبردهای هوش مصنوعی آموزشی و افزایش سواد هوش مصنوعی است.
از این منظر، آموزش برای دولت ترکیه سه کارکرد همزمان دارد:
اول؛ تولید نیروی انسانی آینده
دوم؛ آمادهسازی جامعه برای پذیرش فناوری
سوم؛ مدیریت ریسکهای اجتماعی هوش مصنوعی.
به همین دلیل، سیاست آموزشی ترکیه به سمت مفهوم «سواد هوش مصنوعی» حرکت کرده است.
حرکت ترکیه از «دیجیتالیکردن آموزش» به «حکمرانی هوش مصنوعی در آموزش»
این تحول را میتوان در ایجاد «شورای عالی اخلاق کاربردهای هوش مصنوعی در وزارت آموزش ملی» مشاهده کرد. این شورا در ژوئیه ۲۰۲۶ برای چهارمین بار تشکیل جلسه داد و موضوعاتی همچون سامانه «اظهار اخلاقی کاربرد هوش مصنوعی»، راهنمای استفاده اخلاقی از هوش مصنوعی در آموزش، کاربردهای AI در EBA و تحولات بینالمللی تنظیمگری هوش مصنوعی را بررسی کرد. همچنین «راهنمای اخلاق کاربردهای هوش مصنوعی در آموزش» منتشر شده و برای استفادههای آموزشی از AI سازوکار «اظهار اخلاقی» پیشبینی شده است.
این تحول بسیار مهم است؛ زیرا نشان میدهد نگرانی ترکیه صرفاً درباره کارآمدی فناوری نیست، بلکه مسئله به اخلاق، مسئولیت، امنیت، داده و کنترل انسانی نیز کشیده شده است.
مهمترین نگرانی ترکیه: از «وابستگی تکنولوژیک» تا «وابستگی شناختی»
در اینجا گزارش TEDMEM اهمیت راهبردی پیدا میکند. مفهوم «دیکتاتوری دیجیتال» را میتوان در چارچوب وسیعتری تحلیل کرد:
وابستگی به فناوری خارجی → وابستگی به پلتفرم → وابستگی به داده → وابستگی شناختی → وابستگی فرهنگی
اگر بخش عمدهای از کودکان و جوانان ترکیه برای جستوجو، تحلیل، نوشتن، تصمیمگیری، مشاوره و حتی تخلیه هیجانی به مدلهای متعلق به چند شرکت جهانی مراجعه کنند، موضوع صرفاً استفاده از یک ابزار نیست. در بلندمدت، این وضعیت میتواند به شکلگیری نوعی «وابستگی شناختی و فرهنگی» منجر شود.
از این منظر، نگرانی انجمن آموزش ترکیه/ TEDMEM درباره «واگذاری فکر» و «واگذاری احساس» را میتوان یکی از مهمترین مباحث آینده سیاست فرهنگی ترکیه دانست.
مسئله نسل جوان؛ مهمتر از مسئله دانشآموز
یکی از ابعاد مهم گزارش TEDMEM این است که مسئله AI را از «تقلب تحصیلی» فراتر میبرد. اگر دانشآموز از AI برای انجام تکلیف استفاده کند، یک مسئله آموزشی ایجاد شده است؛ اما اگر همان دانشآموز برای اضطراب، روابط اجتماعی، تصمیمهای شخصی، بحران هویت، مسائل عاطفی، و حتی تفسیر جهان اجتماعی به AI مراجعه کند، موضوع به مسئلهای اجتماعی و فرهنگی تبدیل میشود.
بنابراین، نگرانی اصلی ساختار آموزشی ترکیه در آینده میتواند این باشد که نسل جدید به جای شکلدادن تدریجی به شخصیت و جهانبینی خود از طریق خانواده، مدرسه، معلم، گروه همسالان و جامعه، بخشی از این فرایند را به الگوریتمهای شرکتهای جهانی واگذار کند.
نگرانی از «کاهش نقش معلم»
ترکیه در حال توسعهی ابزارهای AI برای معلمان است و حتی در سال ۲۰۲۶ کتاب راهنمای کاربرد ابزارهای هوش مصنوعی برای معلمان منتشر کرده است. این راهنما کاربرد AI را از زبان و ریاضیات تا علوم و آموزش ویژه پوشش میدهد.
دانشگاه؛ نقطه آسیبپذیر مهم ترکیه
یکی از نگرانیهای مطرحشده در گزارش TEDMEM، رشد سریع رشتههای دانشگاهی هوش مصنوعی در مقابل کمبود اعضای هیئت علمی متخصص است. این مسئله یک تناقض راهبردی ایجاد میکند:
توسعه سریع ظرفیت آموزشی ← بدون توسعه همزمان سرمایه انسانی ← افت کیفیت آموزش ← تولید نیروی متخصص کمعمق.
در نتیجه، ترکیه با خطر «مدرکسازی هوش مصنوعی» مواجه است؛ یعنی افزایش تعداد رشتهها و دانشجویان AI بدون ایجاد عمق کافی در پژوهش، الگوریتم، ریاضیات، علوم شناختی، داده و اخلاق فناوری.
از همین رو، سیاست ۲۰۲۶–۲۰۲۸ TÜBİTAK که توسعه فناوریهای اولویتدار را با نیاز به نیروی انسانی و ظرفیت پژوهشی پیوند میدهد، اهمیت ویژهای دارد.
«هوش مصنوعی بومی»؛ پاسخ ترکیه به خطر دیکتاتوری دیجیتال
یکی از پاسخهای مهم ساختار حاکم ترکیه، تلاش برای ایجاد ظرفیت بومی است. TÜBİTAK در سیاست رسمی خود بر توسعه ظرفیت داخلی، حاکمیت داده، اصول اخلاقی، شفافیت و حفظ استقلال راهبردی تأکید کرده است.
همچنین در سال ۲۰۲۵ برای تدوین استانداردهای فنی و اخلاقی مدلهای مولد هوش مصنوعی بومی، همکاری میان TÜBİTAK، وزارت صنعت و فناوری و نهادهای مرتبط آغاز شد.
بنابراین، درک ترکیه از «هوش مصنوعی بومی» صرفاً اقتصادی نیست؛ بلکه ابعاد زیر را نیز شامل میشود:
استقلال فناورانه + امنیت داده + استقلال تصمیمگیری + قدرت رقابت بینالمللی + امنیت ملی.
جمعبندی
بررسی سیاستهای رسمی ترکیه نشان میدهد که آنکارا نسبت به هوش مصنوعی نه رویکرد هراسان و بازدارنده و نه رویکرد کاملاً آزادگذارانه اتخاذ کرده است؛ بلکه به سمت الگویی حرکت میکند که میتوان آن را «پذیرش راهبردی همراه با حکمرانی و کنترل» نامید.
نکته بسیار مهم این است که گزارش TEDMEM در واقع بخشی از یک بحث بزرگتر را برجسته میکند: «تهدید اصلی هوش مصنوعی برای ترکیه الزاماً جایگزینی انسان با ماشین نیست؛ بلکه میتواند انتقال تدریجی قدرت شناخت، داده و شکلدهی به نگرش نسل آینده از نهادهای ملی به پلتفرمهای فراملی باشد».
از این منظر، مفهوم «دیکتاتوری دیجیتال» در گزارش TEDMEM را باید در سطحی عمیقتر از نگرانی درباره شرکتهای فناوری فهم کرد. مسئله اصلی، حاکمیت بر ذهن، داده و فرآیند تصمیمگیری است.
ترکیه نیز به همین دلیل همزمان سه مسیر را دنبال میکند:
1. تولید و بومیسازی فناوری؛
2. گسترش کاربرد AI در آموزش و دولت؛
3. ایجاد چارچوب اخلاقی و نظارتی برای کنترل پیامدهای آن.
اقدامات اخیر وزارت آموزش ملی ـ از ایجاد اداره هوش مصنوعی و دادههای بزرگ تا تدوین «سند سیاست و برنامه اقدام هوش مصنوعی در آموزش ۲۰۲۵–۲۰۲۹»، ایجاد کمیسیون هوش مصنوعی و شورای عالی اخلاق، و توسعه سامانههایی مانند MEBİ ـ نشان میدهد که این مسئله در ترکیه از سطح یک موضوع فناورانه عبور کرده و به مسئلهای آموزشی، فرهنگی، اجتماعی و نهایتاً حاکمیتی تبدیل شده است.
