نفت قزاقستان و راه آذربایجان بازتعریف جغرافیای اقتصادی خزر و کریدور شرق–غرب
قزاقستان برای کاهش وابستگی به خط لوله خزر (CPC) و تنوعبخشی به صادرات، مسیرهای جایگزین از طریق آذربایجان شامل خطوط لوله باکو–تفلیس–جیحان و باکو–سوپسا را بررسی میکند. این چرخش راهبردی، موقعیت آذربایجان را از یک تولیدکننده صرف به هاب ترانزیت انرژی ارتقا داده و کریدور شرق–غرب را تقویت میکند و ارزش ژئوپلیتیکی منطقه خزر را بازتعریف مینماید.
اندیشکده زاویه – گزارش اختصاصی: هفته گذشته، وزارت انرژی قزاقستان با اشاره به محدودیتهای اخیر در خط لوله خزر، از انجام اقدامات عملیاتی برای مدیریت جریانهای صادراتی خبر داد. در این راستا، حجم انتقال نفت در مسیر «آتیراو–سامارا» افزایش یافته و صادرات نفت به مقصد چین نیز رشد داشته است. اما در این میان، نگاه دولت قزاقستان برای تضمین امنیت انرژی و صادرات پایدار، فراتر از مسیرهای سنتی است.
در همین راستا، وزارت انرژی قزاقستان تأیید کرده که بررسی فنی و دیپلماتیک مسیرهای جایگزین از طریق خاک جمهوری آذربایجان در اولویت قرار گرفته است. مسیرهایی که در حال حاضر توسط کارشناسان انرژی قزاقستان برای انتقال نفت مورد ارزیابی قرار دارند، شامل خط لوله نفت «باکو–تفلیس–جیحان» (BTC) و خط لوله «باکو–سوپسا» است.
افزایش تمایل قزاقستان جهت تقویت صادرات نفت خود از طریق آذربایجان احتمالا در نگاه نخست تنها یک تحول مربوط به بخش انرژی باشد، اما ارزیابی خطوط لوله باکو-تفلیس-جیحان (BTC) و باکو-سوپسا توسط آستانه به عنوان مسیرهای صادراتی، به موضوعی فراز از آن اشاره میکند و آن افزایش نقش آذربایجان به عنوان یکی از مراکز کلیدی ترانزیت انرژی منطقه خزر است.
در حال حاضر، قزاقستان برای صادرات نفت خود شدیدا به مسیر کنسرسیوم خط لوله خزر (CPC) وابسته است. این خط لوله بیشتر نفت خام قزاقها را از طریق خاک روسیه به بندر نووروسیسک در دریای سیاه منتقل میکند. اما به دلیل تحولات ژئوپلیتیکی و امنیتی منطقهای، آستانه به دنبال تقویت مسیرهای جایگزین نیز است. این امر میتواند زیرساختهای صادراتی آنها را متنوع و همچنین فرصت مهمی را برای آذربایجان ایجاد کند.
یکی از مهمترین کریدورهای جایگزین، مسیر ترانس خزر است. نفت قزاقستان میتواند از طریق دریای خزر به آذربایجان منتقل و سپس از طریق زیرساختهای موجود به سمت غرب منتقل شود. یکی از گزینهها برای این امر، خط لوله باکو-تفلیس-جیحان است که نفت خام را از طریق آذربایجان به گرجستان و ترکیه، سپس بندر جیحان در مدیترانه منتقل میکند. گزینه دیگر مسیر باکو-سوپسا است که آذربایجان را به ساحل دریای سیاه گرجستان متصل میکند.
برای آذربایجان نیز اهمیت این مسیرها فراتر از ترانزیت نفت خام است. زیرابا ورود نفت قزاقستان به آذربایجان، فعالیت اقتصادی در زنجیره لجستیک بسیار گسترده رونق میگیرد. بنادر، پایانهها، تانکرها، تأسیسات ذخیرهسازی، خطوط لوله، راهآهن و سایر خدمات حمل و نقل، میتوانند از این افزایش حجم سود ببرند. هرچند قزاقستان مالک نفت است، اما بخشی از ارزش اقتصادی حاصل از انتقال آن به بازارهای بینالمللی، به بازار آذربایجان تزریق میشود.
این امر میتواند برای مدل اقتصادی بلندمدت آذربایجان اهمیت فزایندهای پیدا کند. در دهههای اخیر، آذربایجان معمولا به عنوان یک تولیدکننده و صادرکننده نفت و گاز شناخته میشد. اما نقش آن در سیستم انرژی منطقهای میتواند به فراتر از تولید منابع سوق یابد.
آذربایجان میتواند به کشوری تبدیل شود که از طریق آن انرژی دریای خزر و آسیای مرکزی به بازارهای جهانی صادر میشود. این امر نشاندهندهی یک تکامل قابل توجه در راهبردی انرژی باکو «از تولیدکننده انرژی به هاب ترانزیت انرژی» است.
خط لوله باکو-تفلیس-جیحان در این تحول نقش محوری دارد. این خط لوله در ابتدا به عنوان مسیر اصلی صادرات نفت خام آذربایجان توسعه یافت و منطقه خزر را به مدیترانه متصل میکرد. اکنون، علاقه روزافزون قزاقستان به این خط لوله، اهمیت منطقهای نیز به آن میبخشد. این امر میتواند به به عنوان بخش مهم کریدور انرژی در راستای اتصال آسیای مرکزی به ترکیه و بازارهای اروپایی عمل کند.
همین منطق در مورد مسیر باکو-سوپسا نیز صدق میکند. استفاده بیشتر از این زیرساخت، موقعیت آذربایجان را به عنوان نقطه اتصال بین مناطق خزر و دریای سیاه تقویت و کانال دیگری برای انتقال منابع انرژی آسیای مرکزی به بازارهای بینالمللی ایجاد میکند.
بنابراین، تحولات اخیر اهمیت راهبردی جغرافیای آذربایجان را افزایش داده است. آذربایجان در ساحل غربی دریای خزر، ارتباط طبیعی بین آسیای مرکزی و بازارهای ترکیه و اروپا را فراهم میکند. البته، این کشور از قبل نیز دارای خطوط لوله نفت و گاز، بنادر، زیرساختهای حمل و نقل و مشارکتهای انرژی بوده که آن را با بازارهای غربی متصل میکند. همچنین، این ترکیب یک مزیت راهبردی به آن میدهد که این فرصت محدود به نفت نیست. زیرا، با تعمیق ارتباطات انرژی منطقهای، همین زیرساختها و شبکه لجستیکی میتوانند جابجایی سایر منابع انرژی و محصولات مرتبط را نیز تسهیل کند. نقش آذربایجان در حمل و نقل گاز طبیعی، محصولات انرژی و احتمالاً سایر کالاها میتواند موقعیت آن را در کریدور اقتصادی نوظهور شرق-غرب بیشتر تقویت کند.
این امر همچنین میتواند مزایایی فراتر از درآمدهای ترانزیتی ایجاد کند. افزایش مبادلات انرژی میتواند سرمایهگذاری در بنادر، خطوط لوله، تأسیسات ذخیرهسازی، کشتیرانی و لجستیک را تحریک و همچنین، روابط اقتصادی بین آذربایجان و کشورهای آسیای مرکزی را تعمیق و همزمان اهمیت زیرساختهای حمل و نقل این کشور را افزایش دهند.
از این نظر، علاقه قزاقستان به مسیرهای جایگزین نفت فراتر از یک مسئله حمل و نقل بوده و در واقع، این امر بخشی از یک تحول گسترده در جغرافیای اقتصادی منطقه خزر است.
همزمان با تلاش کشورهای آسیای مرکزی برای یافتن مسیرهای جایگزین به بازارهای بینالمللی، موقعیت جغرافیایی آذربایجان ارزش بالایی پیدا میکند. این کشور میتواند نه تنها به عنوان صادرکننده منابع انرژی خود، بلکه بستری برای اتصال اقتصادهای تولیدکننده انرژی آسیای مرکزی به ترکیه، مدیترانه و اروپا عمل کند.
بنابراین، برای آذربایجان، هدف راهبردی باید فراتر از صرفاً صادرات نفت خود باشد. زیرا فرصت بسیار بزرگتری در تبدیل شدن به یکی از دروازههای اصلی صادرات منابع انرژی منطقه به بازارهای جهانی وجود دارد. در نتیجه، علاقه روزافزون قزاقستان به مسیر آذربایجان میتواند گامی مهم در این راستا باشد.
