آیا صنایع دفاعی ترکیه میتواند استقلال استراتژیک را برای آنکارا به ارمغان بیاورد؟
اندیشکده بروکینگز در یادداشتی نوشت: صنایع دفاعی ترکیه از دل تلاش این کشور برای کاهش وابستگی تسلیحاتی به غرب در دهه ۱۹۶۰ شکل گرفت و امروز به یکی از بازیگران مهم بازار جهانی تسلیحات تبدیل شده است. با این حال، شکاف میان شعار «استقلال استراتژیک» و واقعیت وابستگی به فناوری و زیرسیستمهای خارجی همچنان یکی از چالشهای اصلی سیاست دفاعی و صنعتی آنکارا محسوب میشود.
اندیشکده زاویه – ترجمه اختصاصی: ریشههای شکلگیری صنایع دفاعی مدرن ترکیه را میتوان در تلاش این کشور برای دستیابی به «استقلال» در سیاست خارجی در جریان بحرانهای قبرس در دهه ۱۹۶۰ جستوجو کرد. در آن دوره، هدف ترکیه دستیابی به استقلال کامل نبود، بلکه کاهش وابستگی به آمریکا در حوزه تأمین تسلیحات اهمیت داشت. از همین رو، سیاستهایی مانند تنوعبخشی تأمینکنندگان تسلیحات در چارچوب ناتو، مونتاژ محلی و سپس بومیسازی تجهیزات دفاعی در دستور کار قرار گرفت. نتیجه این رویکرد، شکلگیری بنیان شرکتهای بزرگ صنایع دفاعی همچون صنایع هوافضای ترکیه (TAI) و آسلسان بود.
ترکیه از آن زمان مسیر طولانیای را طی کرده و از یک مشتری و دریافتکننده کمکهای نظامی غرب، به یک رقیب جدی در بازار جهانی تسلیحات تبدیل شده است. در مطالعهای که در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ توسط تیمی متشکل از سیتکی اگلی، چاغلار کورچ، آردا مولوتاوغلو و نگارنده انجام شد، این تحول بهطور کامل بررسی شد. این مطالعه بخشی از پروژهای با عنوان «صنعت دفاع ملی؛ از عامل توانمندسازی استقلال استراتژیک تا بستری برای پیوند ترکیه و اروپا» بود. همانگونه که عنوان تحقیق نیز تلویحاً نشان میدهد، دستیابی به استقلال استراتژیک کامل از طریق صنعت دفاعی، هدفی پیچیده و دشوار است؛ با این حال، تحولات اخیر در اروپا و تهدیدهای ژئوپلیتیکی جهانی میتواند صنایع دفاعی را به یکی از محورهای احیای روابط ترکیه و اتحادیه اروپا تبدیل کند.
محدودیتهای استقلال استراتژیک ترکیه
صنایع دفاعی ترکیه طی چند دهه از جایگاه یک بازیگر «رده چهارم» به «رده سوم» رسیده و اکنون آرزو دارد مشابه الگوی فرانسه به سطح تولیدکننده «رده دوم» تبدیل شود. هرچند این صنایع به بلوغ نسبی رسیدهاند، اما توانایی آنها در حمایت واقعی از استقلال استراتژیک سیاست خارجی آنکارا همچنان محل بحث جدی است.
همسویی استقلال استراتژیک با توان صنعتی دفاعی ترکیه، بیشتر لفاظی سیاسی است تا واقعیت عملی. صنایع دفاعی ترکیه نمیتواند برای آنکارا در زمان اقدامهای نظامی یکجانبه یا تلاش برای اعمال نفوذ فرامرزی، مصونیت لازم ایجاد کند.
نمونههای مشخص
- خرید سامانه اس–۴۰۰ از روسیه: پس از این تصمیم، آمریکا ترکیه را تحریم کرد و از برنامه جنگنده F-35 کنار گذاشت؛ تصمیمی که توان بازدارندگی نیروی هوایی ترکیه را تضعیف کرد و برنامه نوسازی تجهیزات این کشور را به تعویق انداخت.
- تنش در شرق مدیترانه: جسارت آنکارا در این منطقه باعث اعمال تحریم تسلیحاتی غیررسمی آلمان شد. این موضوع حتی به تأخیر در تحویل تجهیزات زیردریاییهای AIP منجر شد؛ هرچند برلین بعدها روند همکاری را از سر گرفت.
بهرغم شعار استقلال، ترکیه همچنان در سطوح مختلف از موتور تانک و هواپیما تا جستجوگر موشک هوا به هوا، به زیرسیستمهای وارداتی وابسته است. نمونه این وابستگی، بازگشت آنکارا به بازار جهانی برای خرید یوروفایتر تایفون و بررسی خرید SAMP/T فرانسوی–ایتالیایی است.
پروژههای داخلی همچون KAAN و Hisar-3 در حال توسعه هستند، اما طبق برآوردها حداقل تا سال ۲۰۳۰ وارد خدمت نخواهند شد؛ بنابراین دستیابی به استقلال کامل هنوز دور از دسترس است.
صنایع دفاعی بهعنوان ابزار دیپلماسی
در گذشته، ترکیه از قراردادهای تسلیحاتی بهعنوان ابزاری برای پیشبرد روابط سیاسی با اروپا استفاده میکرد. نمونهها:
- حمایت برلوسکونی از ترکیه در مسیر عضویت در اتحادیه اروپا در ازای قراردادهای دفاعی گسترده؛
- نقش فرانسه در دهه ۹۰ پس از مشارکت شرکتهای فرانسوی در پروژههای دفاعی ترکیه.
اما امروز اروپا صحنه متفاوتی است. ترکیه به دنبال دو محصول کلیدی مشترک اروپایی است:
جنگنده یوروفایتر تایفون و سامانه دفاع موشکی SAMP/T.
ترکیه برای بهبود روابط دفاعی نیازمند جلب موافقت آلمان و فرانسه است؛ دو کشوری که در سالهای اخیر بیشترین مخالفت را با آنکارا داشتهاند.
بازگشت ترکیه به اروپا
تحولات سالهای اخیر از اخراج از F-35 تا تحریمهای آمریکا و مشکلات خرید F-16V باعث شده ترکیه بار دیگر اروپا را محور همکاری دفاعی خود قرار دهد. ترکیه نمیخواهد در آینده بار دیگر درگیر فرآیند دشوار تأیید تسلیحات توسط کنگره آمریکا شود.
در همین راستا:
- خرید ۲۰ فروند یوروفایتر تایفون در دستور کار قرار گرفته؛
- همزمان، آنکارا هنوز به خرید ۴۰ فروند F-16V نیز میاندیشد.
این تصمیمات نشان میدهد ترکیه میکوشد خروج تدریجی از مدل نیروی هوایی آمریکا را آغاز کند، حتی اگر هزینههای خرید تسلیحات اروپایی بالاتر باشد.
ظرفیتهای نوظهور صنعت دفاعی ترکیه
روابط صنایع دفاعی آمریکا و ترکیه در برخی بخشها به شکل غیرمنتظرهای در حال بهبود است. بهعنوان مثال:
- یک شرکت ترکیهای در تگزاس گلولههای توپخانه ۱۵۵ میلیمتری برای ارتش آمریکا تولید میکند.
- هیئتهای آمریکایی اخیراً از کارخانههای کشتیسازی ترکیه بازدید کردهاند تا ساخت بخشی از کشتیهای جنگی خود را به شرکتهای ترک بسپارند.
ترکیه اکنون یکی از بازیگران اصلی ساخت کشتیهای نظامی در جهان است. کشورهای ناتو مانند رومانی و پرتغال، به همراه بلژیک، همکاریهای صنعتی با کارخانههای کشتیسازی ترکیه را بررسی کردهاند.
در همین حال، گزارشهایی از علاقه آلمان به موشکهای بالستیک ترکیه منتشر شده است؛ موشکهایی که طبق ارزیابی IISS تنها نمونههای زمینی اروپا با برد بیش از ۳۰۰ کیلومتر هستند.
نتیجهگیری: شکاف میان لفاظی استقلال و واقعیت صنعتی
تحقیقات ما نشان میدهد که بدون همکاری ساختاری با اتحادیه اروپا، احیای روابط دفاعی ترکیه و اروپا دشوار است. کنار گذاشتن آنکارا از ابزار مالی «اقدام امنیتی برای اروپا» این پیشبینی را تأیید کرد.
در غیاب چارچوبهای نهادینهشده، مشارکتهای دوجانبه میان ترکیه و کشورهای اروپایی در حال رشد است و احتمالاً مسیر اصلی همکاری دفاعی آینده خواهد بود. اما این مدل نمیتواند جایگزین همکاری چندملیتی گسترده شود.
در واقع:
- ترکیه توانسته وابستگی به پلتفرمهای کامل خارجی را کاهش دهد؛
- اما وابستگی به زیرسیستمها، فناوری و دانش فنی همچنان پابرجاست.
بدون پروژههای مشترک بزرگ با شرکای خارجی، ترکیه ممکن است شتاب توسعه دفاعی خود را از دست بدهد و فاصله میان شعار استقلال استراتژیک و واقعیت عملی صنایع دفاعی آنکارا بیشتر شود.
منبع: اندیشکده بروکینگر
