تحلیلی بر طرح جایگزینی خط لوله «بصره ـ جیحان» به جای تنگه هرمز
راه‌اندازی خط لوله بصره ـ جیحان نه تنها ترکیه و عراق، بلکه آمریکا و اروپا را نیز منتفع می‌کند. از همین رو، حمایت کشورهای غربی از این طرح – به‌عنوان گزینه‌ای جایگزین برای مسیر تحت کنترل ایران در تنگه هرمز – یکی از مهم‌ترین محرک‌های پروژه محسوب می‌شود. برای واشنگتن و بروکسل، این طرح فرصتی است برای کاهش وابستگی به مسیری که در حوزه نفوذ ایران قرار دارد و همزمان تقویت فشارهای خود علیه تهران را ممکن می‌سازد. به همین دلیل، تردیدی نیست که غرب از عملی‌شدن این پروژه استقبال خواهد کرد.
وحید عیاری – کارشناس مسائل ترکیه و قفقاز جنوبی
اندیشکده زاویه: فاتح بیرول، رئیس آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، در گفت‌وگو با روزنامه حریت ترکیه طرحی را مطرح کرده است که بر اساس آن مسیر خط لوله نفت «بصره ـ جیحان» از طریق ترکیه می‌تواند به گزینه‌ای جایگزین برای مسیر تنگه هرمز تبدیل شود. تحقق این طرح، رقیبی جدی برای تنگه هرمز خواهد بود و توان و اثرگذاری ترکیه را در سطوح منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای به‌طور چشمگیری افزایش خواهد داد. از همین رو، بررسی ابعاد و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی ایران اهمیت فراوان دارد.
دولت اردوغان طی سال‌های گذشته برنامه‌های عمده‌ای را در حوزه حمل‌ونقل و انرژی طراحی کرده است تا علاوه بر تأمین نیازهای خود و تقویت تجارت، با تبدیل ترکیه به «مرکز ترانزیت» کالا و انرژی، نقش و نفوذ ژئوپلیتیکی آنکارا را افزایش دهد. تجاوز اخیر آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران و مشکلاتی که مسدود شدن احتمالی تنگه هرمز برای ترکیه ایجاد کرد، موجب شده است که آنکارا با جدیت بیشتری این برنامه‌ها را پیگیری کند.
دولت ترکیه در سال‌های اخیر مسیرهای متعدد و مهم حمل‌ونقل را به سوی خاک خود هدایت کرده است؛ مسیرهایی که تنها از طریق ترکیه به سمت غرب امتداد می‌یابند. از جمله این مسیرها می‌توان به «کریدور لاجورد»، مسیر «آسیای مرکزی ـ ایران ـ ترکیه» و مسیر «روسیه ـ دریای سیاه ـ ترکیه» اشاره کرد. علاوه بر این، در آینده‌ای نزدیک مسیر «آسیای مرکزی ـ قفقاز جنوبی ـ ترکیه» که تحت عنوان دالان جعلی زنگزور یا «مسیر تریپ» شناخته می‌شود نیز راه‌اندازی خواهد شد. به این ترتیب، ترکیه توانسته است از شمال و شرق خود شبکه‌ای قدرتمند از کریدورهای حمل‌ونقل ایجاد کند.
ترکیه همچنین از طریق توافق با دولت مرکزی عراق درباره طرح «جاده توسعه»، خلأ موجود در جنوب و جنوب شرق خود را پوشش داده است. این توافق امکان دسترسی مستقیم آنکارا به منطقه خلیج فارس را فراهم می‌کند. برخلاف نام این طرح، برنامه آنکارا و بغداد صرفاً به حمل‌ونقل جاده‌ای محدود نیست؛ بلکه حمل‌ونقل ریلی و انتقال انرژی به‌ویژه از طریق ایجاد خطوط لوله نفت و گاز را نیز در بر می‌گیرد.
از این منظر، آنچه روزنامه حریت به نقل از فاتح بیرول و آنچه مقام‌های دولت اردوغان درباره مسیر خط لوله «بصره ـ جیحان» مطرح کرده‌اند، موضوعی کاملاً جدید نیست؛ آنچه تازگی دارد، طرح صریح موضوع «تنگه هرمز» و اشاره به بحران‌زا بودن آن برای ترکیه است. اکنون آنکارا آشکارا اعلام می‌کند که می‌کوشد خط لوله بصره ـ جیحان را به یکی از جایگزین‌های مهم تنگه هرمز تبدیل کند؛ جایگزینی که از دید ترکیه، نه‌تنها امنیت انرژی این کشور، بلکه نقش ژئوپلیتیکی آن را نیز ارتقا خواهد داد.
در دهه گذشته، عوامل ژئوپلیتیکی و ملاحظات امنیت ملی محرک اصلی سیاست خارجی ترکیه بودند؛ اما بحران‌های اقتصادی گسترده، وزن عوامل اقتصادی را افزایش داد. مهمت شیمشک، وزیر خزانه‌داری و دارایی، تلاش زیادی برای جذب سرمایه‌گذاری خارجی و تأمین بودجه اضافی جهت عبور از چالش‌ها آغاز کرده است. اردوغان نیز با انجام روندی از تنش‌زدایی با کشورهایی چون مصر، عربستان و امارات، مجموعه‌ای از یادداشت‌های تفاهم اقتصادی، مالی و سرمایه‌گذاری را امضا کرده است تا حمایت آنها را جلب کند.
در کنار این اقدامات، تمرکز جدید آنکارا بر عراق اهمیت ویژه‌ای دارد. اردوغان پس از ۱۳ سال وقفه، در ۳ اردیبهشت ۱۴۰۳ (۲۲ آوریل ۲۰۲۴) به بغداد و اربیل سفر کرد. این سفر نقطه عطفی در مسیر تبدیل اراده سیاسی دو کشور به همکاری عملی بود. طی این سفر ۲۷ متن قانونی در حوزه‌های امنیت، توسعه، حمل‌ونقل، تجارت، سرمایه‌گذاری، گردشگری، تأمین اجتماعی، انرژی، صنعت، کشاورزی، آب‌های فرامرزی و سایر ابعاد روابط دوجانبه نهایی و امضا شد.
در میان این متون، «موافقت‌نامه چارچوب استراتژیک برای همکاری مشترک» از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود؛ زیرا نقشه راه نهادینه‌سازی روابط و تبدیل همکاری‌ها به دستاوردهای ملموس را ترسیم می‌کرد. بر اساس این توافق قرار شد گروه برنامه‌ریزی مشترکی به ریاست وزرای خارجه دو کشور تشکیل شود و کمیته‌های دائمی مشترک، نظارت بر ابعاد مختلف همکاری را بر عهده گیرند. انتظار می‌رود در قالب همین سازوکارها، گفت‌وگو درباره ابعاد راه‌اندازی خط لوله نفت بصره ـ جیحان وارد مرحله عملیاتی شود.
ترکیه هنگام تدوین طرح «جاده توسعه»، بر این باور بود که این پروژه منافع سیاسی، امنیتی، ژئوپلیتیکی و اقتصادی بسیاری برای آنکارا به همراه خواهد داشت؛ شواهد موجود نشان می‌دهد این امید بی‌پایه نبوده است. ترک‌ها با امضای توافق‌نامه چارچوب استراتژیک، علاوه بر تقویت همکاری‌های امنیتی در موضوعاتی همچون پ.ک.ک و حل بخشی از اختلافات با بغداد درباره فروش نفت اقلیم کردستان، اکنون می‌توانند از عراق به‌عنوان کریدوری برای دسترسی به خلیج فارس و منابع انرژی آن بهره‌مند شوند.
اگرچه طرح دور زدن تنگه هرمز از طریق خط لوله بصره ـ جیحان با چالش‌هایی فنی، سیاسی و امنیتی روبه‌رو است، اما منافع ژئوپلیتیکی و اقتصادی آن به اندازه‌ای قابل توجه است که می‌تواند شمار زیادی از کشورها و بازیگران بین‌المللی را به حمایت از آن ترغیب کند. در صورت همراهی این بازیگران، بخش قابل‌توجهی از چالش‌های موجود نیز به‌تدریج کاهش خواهد یافت.
راه‌اندازی خط لوله بصره ـ جیحان نه تنها ترکیه و عراق، بلکه آمریکا و اروپا را نیز منتفع می‌کند. از همین رو، حمایت کشورهای غربی از این طرح – به‌عنوان گزینه‌ای جایگزین برای مسیر تحت کنترل ایران در تنگه هرمز – یکی از مهم‌ترین محرک‌های پروژه محسوب می‌شود. برای واشنگتن و بروکسل، این طرح فرصتی است برای کاهش وابستگی به مسیری که در حوزه نفوذ ایران قرار دارد و همزمان تقویت فشارهای خود علیه تهران را ممکن می‌سازد. به همین دلیل، تردیدی نیست که غرب از عملی‌شدن این پروژه استقبال خواهد کرد.
