اهداف راهبردی آنکارا از احیای خط لوله نفتی کرکوک – جیهان در سایه بحران تنگه هرمز
انسداد تنگه هرمز که مسیر انتقال ۲۰ درصد انرژی جهان است، صادرات نفت عراق را از ۳.۶ میلیون بشکه به شدت کاهش داد. اکنون ترکیه با طرح احیای خط لوله ۹۷۰ کیلومتری کرکوک – جیهان با ظرفیت بالقوه ۵۰۰ هزار تا ۱.۱ میلیون بشکه در روز میکوشد خود را بهعنوان جایگزین راهبردی این آبراه و هاب انرژی منطقه مطرح کند.
دکتر توحید ورستان – کارشناس اقتصاد انرژی
اندیشکده زاویه: پس از حمله آمریکا و اسرائیل علیه ایران و متعاقب آن انسداد تنگه هرمز از سوی ایران، عرضه نفت و گاز طبیعی مایع در بازار جهانی با چالش جدی مواجه شده است. با توجه به نقش راهبردی تنگه هرمز در انتقال حدود ۲۰ درصد از نفت و گاز جهان، کشورهای منطقه به دنبال مسیرهای جایگزین برای تداوم صادرات انرژی و حفظ درآمدهای ارزی خود هستند. در این میان، عراق از جمله کشورهایی است که بیشترین آسیب را متحمل شده و صادرات نفت آن از حدود ۳.۶ میلیون بشکه در روز در ماه فوریه با کاهش قابل توجهی مواجه شده است؛ هرچند ایران عبور نفت عراق را بلامانع اعلام کرده است.
در چنین شرایطی ترکیه که سالهاست تلاش میکند خود را بهعنوان هاب انرژی منطقه معرفی کند، در پی بهرهبرداری از فرصتهای ژئواکونومیک ناشی از تحولات اخیر است تا جایگاه خود را در انتقال انرژی کشورهای منطقه، بهویژه عراق، تقویت کند.
بغداد پس از توقف صادرات نفت از مسیر خلیج فارس در پی بسته شدن تنگه هرمز، در جستوجوی مسیرهای جایگزین فوری است. حیان عبدالغنی، وزیر نفت عراق، اعلام کرده است که این کشور در حال بررسی ازسرگیری انتقال نفت خام از میادین کرکوک به بندر جیهان ترکیه از طریق خط لوله عراق – ترکیه با ظرفیت اولیه ۲۰۰ تا ۲۵۰ هزار بشکه در روز است. وی افزوده، در صورتی که بغداد با مقامات اقلیم کردستان درباره استفاده از زیرساختهای موجود به توافق نرسد، احتمال دارد این مسیر بدون عبور از اقلیم کردستان برای صادرات نفت مورد استفاده قرار گیرد. این مسئله نشاندهنده تلاش عراق برای یافتن مسیرهای جایگزین در شرایط بحران کنونی است.
در مقابل، بغداد مقامات اقلیم کردستان را متهم میکند که شروطی مطرح کردهاند که ارتباط مستقیمی با مسئله صادرات نفت ندارد؛ در حالی که دولت اقلیم معتقد است بغداد به چالشهای امنیتی و اقتصادی پیش روی بخش انرژی کردستان توجه کافی نشان نداده است.
ماجرای خط لوله کرکوک – جیهان
خط لوله کرکوک – جیهان بزرگترین مسیر صادرات نفت خام عراق محسوب میشود. طول این خط لوله حدود ۹۷۰ کیلومتر است و ظرفیت انتقال آن بین ۵۰۰ هزار تا ۱.۱ میلیون بشکه در روز برآورد میشود. این خط لوله در سال ۱۹۷۶ آغاز به کار کرد و در سال ۲۰۱۳ ترکیه با اقلیم کردستان توافقی برای صادرات حدود ۴۵۰ هزار بشکه نفت در روز از میادین این منطقه بدون تأیید بغداد امضا کرد. در پی این اقدام، دولت مرکزی عراق شکایتی را در اتاق بازرگانی بینالمللی علیه ترکیه مطرح و خواستار دریافت ۱.۵ میلیارد دلار غرامت برای صادرات غیرمجاز نفت بین سالهای ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۸ شد.
در مارس ۲۰۲۳ و پس از صدور حکمی مبنی بر اینکه ترکیه با اجازه دادن به اقلیم کردستان برای صادرات مستقل نفت از طریق این خط لوله، توافق دوجانبه با عراق را نقض کرده است، فعالیت این خط لوله متوقف شد.
ترکیه از اجرای کامل حکم خودداری کرد و اختلافات در ژوئیه سال گذشته به اوج رسید؛ زمانی که آنکارا به طور ناگهانی و یکجانبه هر شش توافقنامه مرتبط با عملیات این خط لوله میان عراق و ترکیه را لغو کرد.
در آن زمان به نظر میرسید این اقدام ترکیه تهدیدی برای بسته نگه داشتن مسیر اصلی صادرات نفت از کرکوک به جیهان باشد؛ اقدامی که میتوانست ضربه سنگینی به بخش نفت اقلیم کردستان وارد کرده و موقعیت اقتصادی آن را تضعیف کند. با این حال، آنکارا مسیر مذاکره را باز گذاشت و اجرای این تصمیم را تا ژوئیه ۲۰۲۶ به تعویق انداخت. برخی کارشناسان معتقدند این تصمیم ناشی از ملاحظات راهبردی ترکیه بوده است؛ از جمله تلاش برای بازتعریف روابط نفتی با عراق خارج از چارچوب توافقنامههای ۱۹۷۳ و در قالب پارامترهای جدید.
اهمیت راهبردی
ازسرگیری صادرات نفت از خط لوله کرکوک – جیهان میتواند به افزایش صادرات نفت عراق و بازگشت آن به سطح حدود ۳.۶ میلیون بشکه در روز کمک کند. از این رو، این توافق برای عراق ضروری است؛ اما برای ایالات متحده و ترکیه نیز، بهویژه در شرایط انسداد تنگه هرمز، اهمیت بالایی دارد.
انتقال نفت عراق به ترکیه بهتدریج میتواند وابستگی آنکارا به واردات نفت روسیه را کاهش دهد. ترکیه در سال ۲۰۲۴ سومین واردکننده بزرگ نفت روسیه بود و دادهها نشان میدهد که حدود ۷۰ درصد از واردات نفت این کشور از روسیه تأمین شده است. در این چارچوب، واشنگتن نیز خواهان کاهش وابستگی ترکیه به نفت روسیه در راستای سیاستهای خود برای محدود کردن منابع مالی جنگ روسیه در اوکراین است. از سوی دیگر، دولت اردوغان تلاش دارد با همسویی با آمریکا، نقش منطقهای ترکیه را تقویت کرده و زمینههای همکاریهای دفاعی از جمله پرونده جنگندههای اف-۳۵ را نیز پیش ببرد.
از نگاه واشنگتن، حل اختلاف میان بغداد، اربیل و آنکارا میتواند دو هدف را همزمان محقق کند: کاهش وابستگی ترکیه به نفت روسیه و ایجاد مسیر جایگزین برای انتقال نفت بدون عبور از تنگه هرمز.
در هفتههای اخیر و پس از بسته شدن تنگه هرمز، ترکیه به دنبال تعریف مسیرهای جایگزین برای این آبراه راهبردی بوده است. یکی از نمونههای این تلاش، پروژه «مسیر توسعه» است که کشورهای خلیج فارس را از طریق جنوب عراق و شبکه راهآهن آن به ترکیه متصل میکند. اکنون نیز آنکارا با طرح احیای خط لوله کرکوک–جیهان در پی آن است که خود را بهعنوان یکی از گزینههای جایگزین برای مسیر هرمز معرفی کند؛ اقدامی که در راستای اهداف بلندپروازانه ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی دولت اردوغان ارزیابی میشود.
از سوی دیگر، بغداد قراردادهای مشارکت در تولید میان اقلیم کردستان و شرکتهای خارجی که از خط لوله اقلیم استفاده میکنند را غیرقانونی میداند. بنابراین دولت عراق احتمالاً از شرکتهای نفتی خواهد خواست برای فروش نفت خود از طریق خط لوله احیاشده کرکوک – جیهان با بغداد مذاکره کنند؛ مسئلهای که میتواند نگرانیهای جدی برای دولت اقلیم کردستان ایجاد کند، زیرا این منطقه وابستگی زیادی به درآمدهای نفتی دارد.
