بازتاب جنگ علیه ایران در شاخ آفریقا؛ دغدغه راهبردی ترکیه و بازی خطرناک اسرائیل
گسترش جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، شاخ آفریقا را به یکی از حساسترین جبهههای ژئوپلیتیکی تبدیل کرده است؛ جایی که ترکیه با نگرانی روبهافزایشی تحرکات اسرائیل و امارات را رصد میکند، زیرا این تحولات میتواند مستقیماً بزرگترین پایگاه برونمرزی آنکارا و توازن قدرت منطقه را تحتتأثیر قرار دهد.
تحریریه اندیشکده زاویه: تحولات سالهای اخیر در خاورمیانه و شمال شرق آفریقا نشان داده است که پویاییهای امنیتی دیگر محدود به مرزهای شناختهشده سنتی نیستند. جنگ ایالات متحده و رژیم صهیونیستی علیه ایران ـ که از اواخر فوریه ۲۰۲۶ آغاز شد ـ تنها یک منازعه محدود در جغرافیای غرب آسیا نیست، بلکه دامنه اثرگذاری آن به مناطقی کشیده شده که در نگاه نخست، دور از میدان تنشهای خاورمیانه به نظر میرسند. یکی از مهمترین این مناطق، شاخ آفریقا است؛ جغرافیایی که در سالهای اخیر به حوزه رقابت قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای تبدیل شده و اکنون ترکیه، ایران، امارات، اتیوپی و رژیم صهیونیستی هر یک با اهداف متفاوت و گاه متعارض، در آن فعال شدهاند.
برای آنکارا، تحولات اخیر تنها معنای یک چالش جدید را ندارد؛ بلکه ترکیه خود را در معرض تغییرات ژئوپلیتیکی عمیقی میبیند که مستقیماً بر منافع امنیتی، اقتصادی و دریایی آن تأثیر میگذارند. ترکیه که سالها در تلاش بوده است تا از طریق حضور فعال در سومالی و ایجاد پایگاه «ترکسوم» نقشی تعیینکننده در شاخ آفریقا داشته باشد، اکنون با پدیدار شدن تحرکات جدید رژیم صهیونیستی و همپوشانی آن با استراتژی امارات متحده عربی، احساس میکند در برابر جریانی قرار گرفته که پیامدهای آن میتواند ابعاد منطقهای و حتی فرامنطقهای داشته باشد.
ترکسوم؛ دارایی راهبردی که به نگرانی امنیتی تبدیل شد
پایگاه «ترکسوم» در موگادیشو، بزرگترین پایگاه نظامی خارجی ترکیه است. این پایگاه، علاوه بر آموزش هزاران افسر و درجهدار سومالیایی، به مرکزی برای عملیات اطلاعاتی، پهپادی و نظارتی ترکیه در دریای سرخ و خلیج عدن تبدیل شده است. حضور افسران اطلاعاتی، تیمهای کنترل پهپاد و گروههای مختلف نظامی و مهندسی، نشان میدهد که ترکیه این پایگاه را نه یک مرکز آموزشی، بلکه یک سکوی راهبردی برای تثبیت حضور خود در شاخ آفریقا میداند.
اما تحرکات تازه رژیم صهیونیستی در سومالیلند و بندر بربره، این موقعیت را شکنندهتر کرده است. گزارشهای متعدد درباره استقرار احتمالی رادارهای پیشرفته، تجهیزات نظارتی و حتی احتمال ایجاد یک پایگاه اطلاعاتی اسرائیلی، نگرانیهای جدی را در آنکارا برانگیخته است. ترکیه به خوبی میداند که هرگونه تغییر در موازنه قدرت شاخ آفریقا، مستقیماً بر موقعیت ترکسوم اثر میگذارد و میتواند امنیت سرمایهگذاری سنگین آنکارا در سومالی را تهدید کند.
سومالیلند؛ دروازه جدید اسرائیل در دریای سرخ
رژیم صهیونیستی که پس از تحولات غزه با فشار دیپلماتیک گستردهای روبهرو بود، به دنبال راههایی برای شکستن این انزوا و ایجاد نقاط اتکا در مناطق ژئواستراتژیک است. به رسمیت شناختن سومالیلند در دسامبر ۲۰۲۵، در همین چارچوب قابل تحلیل است. سومالیلند با ۸۵۰ کیلومتر ساحل در خلیج عدن، درست در امتداد بابالمندب قرار دارد؛ یکی از حیاتیترین نقاط در تجارت جهانی انرژی و کالا.
رژیم اسرائیل میکوشد از طریق همکاری امنیتی و اطلاعاتی با سومالیلند، حضور خود را در خط دریایی حیاتی اروپا – آسیا تثبیت کند. در این میان، امارات متحده عربی با شبکه بنادر تجاری-نظامی خود در بربره، بوساسو و حتی سوکوترا، زیرساختهای لازم را برای همکاری با اسرائیل فراهم کرده است. همین ادغام غیررسمی، ساختاری پنهان اما بههمپیوسته ایجاد کرده که میتواند بستر فعالیت سیستمهای اطلاعات سیگنالی و راداری اسرائیل شود؛ ساختاری که طبیعتاً حساسیت ترکیه را دوچندان کرده است.
آنکارا و پارادوکس شاخ آفریقا
ترکیه در سومالی، خلاف برخی بازیگران منطقهای، مدل متفاوتی از حضور را دنبال کرده است: کمکهای بشردوستانه، پروژههای زیربنایی، آموزش نیروهای سومالیایی و مشارکت در دولتسازی. این مدل مشارکت، با نگاه امارات یا رژیم صهیونیستی که عمدتاً سودمحور یا امنیتمحور است، تفاوت بنیادین دارد. به همین دلیل، طبیعی است که مقامات ترک احساس کنند حضور بیثباتکننده اسرائیل نه تنها نظم شکننده سومالی را تهدید میکند، بلکه میتواند صحنه را برای تقابلهای جدیدی فراهم کند که مستقیم یا غیرمستقیم، ترکسوم را هدف قرار دهد.
نمونه پونتلند ـ جایی که نصب رادارهای اسرائیلی با حمایت امارات، بدون اطلاع دولت محلی انجام شد ـ برای آنکارا یک هشدار جدی است. از دید کارشناسان ترک، اگر چنین روندی در سومالیلند نیز تکرار شود، این منطقه نه تنها به شریک اطلاعاتی اسرائیل تبدیل خواهد شد، بلکه به محل احتمالی تنش و درگیری بدل میشود؛ وضعیتی که میتواند کل شاخ آفریقا را وارد یک چرخه بیثباتی کند.
اتحادهای در حال تغییر؛ اتیوپی، اسرائیل و معادلات جدید قدرت
تلاش اتیوپی برای دسترسی به دریا، امضای تفاهمنامه با سومالیلند و احتمال ایجاد یک پایگاه نظامی، یک محور جدید ژئوپلیتیکی را رقم زده است. پیوند این تلاش با حضور اسرائیل در منطقه، از نگاه آنکارا معادلهای پیچیدهتر میسازد: محور اتیوپی–اسرائیل–امارات در برابر مدل ترکیه–سومالی–قطر یا حتی مدلهای متمایل به حفظ تمامیت ارضی سومالی که مصر و عربستان نیز از آن حمایت میکنند.
ترکیه با میانجیگری خود بین موگادیشو و آدیسآبابا توانسته تا حدی مانع شعلهور شدن تنش شود، اما روشن است که اختلافها ساختاریتر از آن هستند که با یک دور مذاکره پایان یابند.
شاخ آفریقا؛ آینه تمامنمای پیامدهای جنگ علیه ایران
شاید مهمترین نکته در تحلیل اندیشکدههای ترکیه ـ از جمله مرکز اورسام ـ این است که جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، آتشی نیست که تنها در خلیج فارس و دریای عمان شعله بکشد. این جنگ با توجه به پیامدهای ژئواستراتژیکش، مسیرهای تجارت جهانی، معادلات امنیت دریایی، روابط میان بازیگران منطقهای و حتی عمق راهبردی کشورهایی مانند ترکیه را تحت تأثیر قرار داده است.
از این منظر، نگرانی آنکارا صرفاً مربوط به تهدید ترکسوم یا رقابت با امارات نیست؛ بلکه ترکیه نگران شکلگیری جبههای جدید در خلیج عدن است که اگر کنترل نشود، ممکن است شاخ آفریقا را ـ همانند برخی مناطق خاورمیانه ـ به آوردگاه رقابتهای چندلایه جهانی تبدیل کند.
جمعبندی
ترکیه، با درک حساسیتهای ژئوپولیتیک جدید در شاخ آفریقا، به این نتیجه رسیده که تحرکات اسرائیل در سومالیلند و بندر بربره، تنها یک اقدام دیپلماتیک نیست، بلکه بخشی از یک طرح گستردهتر امنیتی – اطلاعاتی است که میتواند موازنه منطقهای را بهطور کامل تغییر دهد.
به همین دلیل، شاخ آفریقا اکنون به یکی از مهمترین محورهای سیاست خارجی ترکیه تبدیل شده است؛ محوری که آینده آن نهتنها بر امنیت دریای سرخ و بابالمندب اثر میگذارد، بلکه آینده حضور ترکیه در آفریقا و حتی بخشی از معادلات استراتژیک غرب آسیا را رقم خواهد زد.
