ایران انقلابی و میراث اربکان در ترکیه
با توجه به مطالبی که اخیراً درباره دیدگاههای روشنبینانه نجمالدین اربکان در خصوص مسئله فلسطین در فضای مجازی منتشر شده، میتوان او را یکی از برجستهترین حامیان ملت فلسطین در تاریخ معاصر ترکیه دانست. هرچند بخشی از این دیدگاهها متأثر از پیشینه اخوانی اربکان بوده است، اما بخش مهمی از مواضع او درباره مخالفت با ایده «اسرائیل بزرگ» و حمایت از ملت فلسطین ـ که نمود آشکار آن در راهپیمایی مشهور «بهسوی اورشلیم» دیده شد ـ از نگاه واقعبینانه او به ماهیت ایده اسرائیل بزرگ سرچشمه میگرفت.
علی رحمانی – کارشناس مسائل سیاسی و بینالملل
اندیشکده زاویه: زمانی که در سال ۲۰۰۰ میلادی شاگردان مکتب سیاسی پروفسور نجمالدین اربکان پس از کودتای دهشتناک اواخر دهه ۱۹۸۰ میلادی به رهبری ارتشبد کنعان اورن، با پیروزی در انتخابات شهرداریها بار دیگر به عرصه سیاست و حکومت بازگشتند، جهان معاصر با نوع تازهای از الگوی حکمرانی روبهرو شد.
هرچند در ابتدا گمانهزنیهای زیادی درباره نوع ایدئولوژی و نحوه مواجهه شاگردان دیروز اربکان با پروندههای مهم سیاست خارجی، از جمله رابطه ترکیه با مهمترین معضل جهان اسلام یعنی مسئله فلسطین وجود داشت، اما پس از مدتی از قدرتیابی حزب عدالت و توسعه در آنکارا مشخص شد یاران دیروز پدر اسلامگرایی سیاسی مدرن در ترکیه، با وجود تفاوتهایی که در برخی خطمشیها با استاد خویش دارند، همچنان به شاکله اصلی سیاستهای وی در خصوص فلسطین ـ که برآمده از تفکرات اخوانی این دانشمند و سیاستمدار برجسته ترک است ـ وفادار ماندهاند.
هواداران اربکان و ضدیت با سکولاریسم پنهان
با وجود آنکه نهادینه شدن سکولاریسم برخاسته از تفکرات گسترده کمالیستی در میان اقشار مختلف جامعه ترکیه و برخی اقلیتها و گروههایی مانند علویان و نظامیان امری انکارناپذیر است و نیز نمیتوان نفوذ تفکرات چپگرایانه را در بخشی از اقلیتهای مذهبی و اقشار اجتماعی ترکیه نادیده گرفت، اما نمیتوان محبوبیت اسلام بر پایه فقه و بینش نسبتاً آسانگیر مکتب حنفی در میان بخش عظیمی از مردم ترکیه را نیز انکار کرد.
از همین رو میتوان گفت علیرغم تلاشهای متعدد داخلی و خارجی برای مذهبزدایی از جامعه ترکیه در دورههای مختلف، مردم این کشور با استفاده از فضای فراهمشده برای فعالیت فرقهها و طریقتهای صوفیانه مانند مولویه و نیز با بهرهگیری از طبع متساهل برخی سیاستمداران معاصر ترک همچون تورگوت اوزال، به حفظ اسلام، سنتها و ساختارهای دینی کمک کردهاند.
به همین دلیل، حتی پس از به قدرت رسیدن حزب عدالت و توسعه در سال ۲۰۰۰ میلادی و بروز اختلافاتی بر سر تفسیر سیاسی اسلام میان رهبران حزب سعادت و رهبران جدید ترکیه، این جریان در کنار حزب رفاه نوین به رهبری فاتح اربکان، در کودتای ناکام گولنیستها در سال ۲۰۱۶ میلادی دفاعی تمامقد از هیئت حاکمه داشت.
چنین موضعگیریای از سوی احزاب باسابقه اسلامگرا به سود دولت جوان ترکیه، آن هم در برههای حساس، نشانگر وحدت کلمه جریانهای اسلامگرای ترک و ضدیت آنها با حاکمیت هر نوع سکولاریسم پنهان، حتی در جریانهای ظاهراً اسلامگراست. این رویکرد نسبت به مفاهیم مربوط به سکولاریته، با وجود تفاوتهای شکلی و ماهوی با خوانش ایران از اسلام سیاسی، در سطح کلان نسبتی قابل توجه با سیاست ثابت انقلاب اسلامی مبنی بر حمایت از جریانهای اسلامگرا در منطقه و جهان دارد.
قضیه فلسطین، مهمترین حلقه وصل میراث سیاسی اربکان با ایران انقلابی
با توجه به مطالبی که اخیراً درباره دیدگاههای روشنبینانه نجمالدین اربکان در خصوص مسئله فلسطین در فضای مجازی منتشر شده، میتوان او را یکی از برجستهترین حامیان ملت فلسطین در تاریخ معاصر ترکیه دانست. هرچند بخشی از این دیدگاهها متأثر از پیشینه اخوانی اربکان بوده است، اما بخش مهمی از مواضع او درباره مخالفت با ایده «اسرائیل بزرگ» و حمایت از ملت فلسطین ـ که نمود آشکار آن در راهپیمایی مشهور «بهسوی اورشلیم» دیده شد ـ از نگاه واقعبینانه او به ماهیت ایده اسرائیل بزرگ سرچشمه میگرفت.
او بهخوبی از نیاز رژیم صهیونیستی به آب و وابستگی بقای آن به منابع آبی آگاه بود و از همین رو به عنوان یک سیاستمدار دوراندیش از تحقق رؤیای اسرائیل بزرگ بیم داشت. اگر بنا بر گفته برخی اندیشمندان عرب مسلمان، حمایت از ملت فلسطین را یکی از ایدههای محوری امام راحل و انقلاب اسلامی بدانیم، میتوان دیدگاه حمایتی جریانها و جناحهای سیاسی وابسته به تفکر اربکان را مهمترین حلقه اتصال میراث سیاسی پدر اسلامگرایی نوین ترکیه با ایران پس از انقلاب اسلامی شمرد.
میراثداران اربکان و تداوم حمایت از فلسطین
نکته اساسی درباره نسبت طیفهای مختلف اسلامگرای ترکیه با مسئله فلسطین و نیز موضع ایران در این زمینه این است که با وجود اختلافاتی میان جریانهای مختلف میراثدار اندیشه اربکان ـ اعم از حزب عدالت و توسعه، حزب سعادت یا رفاه نوین ـ درباره نوع و میزان رابطه با اسرائیل یا حتی آمریکا، و با وجود گسستهایی از برخی اصول سیاست خارجی اربکان به دلیل ریشهدار بودن روابط تاریخی حکومتهای لائیک و کمالیست ترکیه با رژیم اشغالگر قدس، هیچیک از جریانهای اصلی یا حاشیهای بازمانده از میراث فکری اربکان، مخالف ضرورت حمایت از «انقلاب فلسطین» و دستاوردهای آن نبودهاند.
نمونهای از این رویکرد را میتوان در همکاری حزب سعادت با دولت اردوغان برای اعزام کشتی «ماوی مرمره» به سوی فلسطین مشاهده کرد. همچنین نباید از یاد برد که حمایتهای مالی، سیاسی و تبلیغاتی آنکارا از حماس باعث شده برخی بنگاههای تبلیغاتی صهیونیستی مانند پایگاه «اسرائیل به فارسی»، دولت حزب عدالت و توسعه را به «تروریسم» متهم کنند.
نکته پایانی
به هر روی، نقش بستن بخشی از سخنان تاریخی نجمالدین اربکان بر روی پوستر موشکهای ایرانیِ شلیکشده به سوی اراضی اشغالی، نشانگر عمق و تداوم ارتباط میراث سیاسی اربکان با ایران اسلامگرا و انقلابی است؛ ارتباطی که احتمالاً همزمان با پایان نبرد دوم ایران و اسرائیل ـ موسوم به جنگ رمضان ـ و ظهور جریانهای تازه اسلامگرا در سیاست ترکیه نیز استمرار خواهد یافت.
