بازگشت نام اربکان به معادلات منطقه
همزمان با انتقاد تند فاتح اربکان از پایگاه راداری ناتو در ترکیه و انتشار تصاویری از موشکهای شلیکشده ایران با جملهای معروف از نجمالدین اربکان، نام و میراث سیاسی نخستوزیر فقید ترکیه بار دیگر در مرکز توجه قرار گرفته است؛ رخدادهایی که بار دیگر دیدگاههای او درباره اسرائیل، غرب و جهان اسلام را به بحث روز تبدیل کرده است.
تحریریه اندیشکده زاویه: نام و خاطره نجمالدین اربکان، نخستوزیر فقید و چهره برجسته جریان اسلامگرایی در ترکیه، بار دیگر در فضای سیاسی و رسانهای منطقه مطرح شده است؛ آن هم در شرایطی که دو رویداد همزمان، توجه افکار عمومی را به میراث فکری و سیاسی او جلب کرده است. نخست، موضعگیری صریح فرزندش دکتر فاتح اربکان، رهبر حزب «دوباره رفاه»، درباره لزوم توقف فعالیت پایگاه راداری ناتو در خاک ترکیه؛ و دوم، انتشار تصاویری از برخی موشکهای شلیکشده ایران به سوی اسرائیل که بر روی آنها عکس و جملهای مشهور از نجمالدین اربکان نقش بسته بود.
جملهای که بیش از همه در این تصاویر مورد توجه قرار گرفت، عبارت معروف اربکان بود که سالها پیش گفته بود: «اسرائیل فقط زبان زور را میفهمد.» این عبارت که در سالهای گذشته بارها از سوی هواداران او بازنشر شده بود، این بار در متن تحولات جدید منطقهای بار دیگر برجسته شد و نام این سیاستمدار ترک را در صدر بحثهای سیاسی قرار داد.
همزمان با این تحولات، رسانهها به یادآوری بخشی از مواضع تاریخی اربکان درباره اسرائیل و سیاستهای غرب پرداختند. اربکان که سالها پیش از رسیدن به مقام نخستوزیری، به عنوان یکی از چهرههای شاخص جریان اسلامگرایی در ترکیه شناخته میشد، در سخنرانیهای متعدد خود آمریکا، غرب و اسرائیل را از مهمترین تهدیدها علیه جهان اسلام میدانست.
او در یکی از سخنرانیهای معروف خود در سال ۱۹۹۲ گفته بود: «دولت نباید در مورد اسرائیلیها سر ملت ما را کلاه بگذارد. نباید حتی به اندازه ذرهای در برابر آنها مسامحه کرد. اسرائیل تنها دشمن فلسطینیها نیست، بلکه تهدیدی برای آناتولی، ترکیه و کل جهان اسلام است.» اربکان در همان سخنرانی تأکید کرده بود که کشورهای اسلامی نباید با اسرائیل رابطه برقرار کنند و باید در برابر سیاستهای آن موضعی قاطع اتخاذ کنند.
وی در ادامه همان سخنرانی خطاب به آمریکا نیز گفته بود اگر واشنگتن واقعاً حامی اسرائیل است، میتواند در قاره آمریکا برای آن سرزمینی در نظر بگیرد تا به گفته او «به جای ایجاد تنش در جغرافیای جهان اسلام، در آنجا مستقر شوند».
نجمالدین اربکان علاوه بر فعالیت سیاسی، پیشینهای علمی و دانشگاهی نیز داشت. او در آلمان در رشته مهندسی مکانیک تحصیل کرد و تا درجه استادی پیش رفت. در دورهای نیز در یکی از کارخانههای مرتبط با صنایع نظامی آلمان فعالیت داشت و در طراحی نسل جدید موتورهای دیزلی برای خودروهای سنگین و زرهی نقش ایفا کرد. با این حال، او فعالیت علمی و صنعتی در اروپا را کنار گذاشت و به ترکیه بازگشت تا وارد عرصه سیاست شود.
از نگاه بسیاری از تحلیلگران، یکی از مهمترین ویژگیهای اربکان، تلاش برای پیوند دادن سیاست با ارزشهای دینی و اجتماعی بود. او در سخنان و برنامههای خود بر عدالت اجتماعی، مبارزه با فساد، توجه به علم و فناوری و همچنین همکاری میان کشورهای اسلامی تأکید داشت. مفهوم «امت اسلامی» و ضرورت وحدت کشورهای مسلمان از محورهای ثابت در گفتمان سیاسی او به شمار میرفت.
اربکان همچنین در سالهای پایانی عمر خود در دیدارها و سخنرانیهای مختلف، از جمله در سفری به تهران، بر ضرورت تقویت توان دفاعی کشورهای اسلامی تأکید کرده بود. او در آن سخنرانیها به موضوعاتی مانند توسعه صنایع دفاعی، تولید موشک و پهپاد و دستیابی به خودکفایی نظامی اشاره کرده و آن را شرطی مهم برای حفظ استقلال کشورهای اسلامی دانسته بود.
در سالهای اخیر، فرزند او فاتح اربکان تلاش کرده است میراث سیاسی پدر را در قالب فعالیت حزبی ادامه دهد. او رهبری حزب «دوباره رفاه» را بر عهده دارد؛ حزبی که در مدت کوتاهی توانسته جایگاهی قابل توجه در فضای سیاسی ترکیه پیدا کند و بخشی از پایگاه اجتماعی جریان اسلامگرای سنتی را جذب کند.
فاتح اربکان اخیراً در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس (توییتر سابق) درباره پایگاه راداری ناتو در منطقه کورجیک ترکیه نوشت: «کوتاه نمیآییم و عقبنشینی نمیکنیم؛ کورجیک باید برچیده شود. این پایگاه راداری در ترکیه عملاً نگهبان اسرائیل است.» این موضعگیری بازتاب گستردهای در رسانههای ترکیه داشت.
او در مواضع دیگری نیز نسبت به تحولات منطقه واکنش نشان داده و با انتقاد از سیاستهای آمریکا و اسرائیل، نسبت به پیامدهای امنیتی حضور برخی پایگاههای نظامی خارجی در منطقه هشدار داده است. به گفته او، پایگاه هوایی اینجرلیک و پایگاه راداری کورجیک میتوانند به تهدیدی امنیتی برای منطقه تبدیل شوند و دولت ترکیه باید در این باره تصمیمات راهبردی اتخاذ کند.
به باور ناظران سیاسی، چنین مواضعی نشان میدهد که گفتمان انتقادی نسبت به غرب و اسرائیل که در دهههای گذشته توسط نجمالدین اربکان مطرح میشد، همچنان در میان بخشی از جریانهای اسلامگرای ترکیه و هواداران آنها ادامه دارد و در تحولات سیاسی امروز این کشور نیز بازتاب پیدا میکند.
