ابعاد و اهداف سفر اردوغان به عربستان و مصر

رئیس‌جمهور ترکیه روزهای ۳ و ۴ فوریه ۲۰۲۶ (۱۴ و ۱۵ بهمن ۱۴۰۴) برای گفت‌وگو با مقامات عربستان سعودی و مصر راهی این دو کشور می‌شود. این سفر در شرایطی انجام می‌گیرد که روابط آنکارا با ریاض و قاهره در سال‌های اخیر با تنش‌های سیاسی و امنیتی زیادی روبرو بوده، اما اکنون علایم عادی‌سازی و همگرایی در موضوعات منطقه‌ای مانند غزه و مقابله با توسعه‌طلبی رژیم صهیونیستی، زمینه را برای همکاری‌های جدید فراهم کرده است.

وحید عیاری، کارشناس مسائل ترکیه و قفقاز

اندیشکده زاویه: رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه قصد دارد 14 و 15 بهمن 1404/3 و 4 فوریه 2026، به عربستان و مصر سفر کند. پرنوسان بودن روابط ترکیه با این دو کشور از یک سو، و حساسیت تحولات و مسائل فعلی منطقه از سوی دیگر، این سفر را حائز اهمیت می کند.

آنکارا و ریاض همواره براساس تفاوت هویت ترکی و اسلامی ترکیه و تجلی آن در عثمانی‌گرایی اردوغان با هویت عربی و اسلامی عربستان با یکدیگر اختلاف داشتند. کودتای سیسی در مصر و کنار زدن محمد مرسی از قدرت در این کشور این اختلاف را افزایش داد و روابط دو طرف را دچار تنش کرد. این تنش با موضوع‌های دیگری همچون حمایت ترکیه از جریان اخوان‌المسلمین و مخالفت عربستان با آن‌ها، تنش سعودی و متحدان آن با قطر در مقابل حمایت ترک ها از این کشور (قطر)، پشتیبانی عربستان از کردها علیه ترکیه، حمایت ترکیه از حماس، ادعای ترکیه مبنی بر حمایت عربستان و رسانه‌های سعودی از کودتای 16 جولای 2016 ترکیه، قتل جمال خاشقچی، مواضع تند اردوغان درباره قدس اشغالی و تلاش ترکیه برای نفوذ در کشورهای آفریقایی افزایش یافت.

روند افزایشی این اختلاف‌ها عربستان را بیش از پیش درصدد مقابله با ترکیه برآورد. در این راستا، ریاض اقدامات زیادی علیه آنکارا انجام داد که از جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: رایزنی با برخی کشورها همچون پاکستان علیه اردوغان، فیلتر کردن برخی رسانه‌های ترک از جمله خبرگزاری آناتولی و تی‌آرتی در داخل عربستان، تبلیغ علیه عملکرد ترکیه در خصوص بیماری کرونا، تحریک مصر برای درگیر شدن با ترکیه در لیبی، ترغیب اتحادیه عرب برای صدور بیانیه علیه حضور و دخالت ترک‌ها در کشورهای عربی و ممنوع کردن خرید کالاها و خدمات ترکیه‌ای در داخل عربستان.

روابط ترکیه و مصر نیز از سال 1392/2013 دچار تنش شد که تا اخراج سفیر پیش رفت. در آن سال محمد مرسی، رئیس‌جمهور اخوانی مصر در یک کودتا از حکومت برکنار و محاکمه شد و ژنرال عبدالفتاح سیسی قدرت را به دست گرفت. دولت اردوغان و حزب عدالت و توسعه در ترکیه به شدت این کودتا را محکوم کرده و دولت سیسی را تروریست خواند. زیرا علاوه بر اینکه ترک‌ها یک دولت متحد (دولت اخوانی محمد مرسی) را از دست داده بودند، ـ به دلیل سابقه بد کودتا در ترکیه ـ روش برکناری آن (کودتا) نیز برای آن‌ها قابل قبول نبود.

پس از آن، موضوع‌های دیگر بر اختلاف آنکارا ـ قاهره انباشته شد. اقدام‌های ترکیه در ادلب سوریه برای حضور و نفوذ خود در این کشور، حمایت و پشتیبانی مصر از حزب اتحاد دموکراتیک و یگان‌های مدافع خلق (PYD/YPG) سوریه علیه ترکیه، مانند گشودن دفتر نمایندگی این حزب در قاهره و اختصاص یک کانال تلویزیونی به آن، حضور مصر در جبهه متشکل از رژیم صهیونیستی، یونان و قبرس جنوبی به دلیل مسئله دریای مدیترانه شرقی، حمایت ترکیه از دولت وفاق ملی فائز سراج در لیبی که مصر و برخی دولت‌های عربی به دنبال سقوط آن بودند، توافق منطقه انحصاری اقتصادی بین ترکیه و لیبی و در برابر آن توافق دریایی بین مصر و یونان از جمله این موضوع‌ها بودند. به طور کلی، مصر در این دوران در کنار برخی دولت‌های عربی و غیر عربی مخالف ترکیه در جبهه واحدی علیه آنکارا قرار گرفت.

با وجود اینکه اختلاف‌های سیاسی و امنیتی ترکیه با عربستان و مصر از بین نرفته است، مواضع و اظهارنظرهای طرفین نشان می دهد که آن‌ها نمی‌خواهند سطح روابط افت کند و جبهه جدیدی علیه یکدیگر بگشایند. همان‌گونه که اردوغان از اهمیت، نفوذ و توان این دو کشور عربی، به‌ویژه عربستان در منطقه آگاه است، ریاض و قاهره نیز می‌دانند ترکیه بسیاری از شاخص‌های قدرت را در منطقه دارد.

برهمین اساس، دولت‌های رجب طیب اردوغان در ترکیه و عبدالفتاح سیسی در مصر از اوایل سال 2021 تصمیم گرفتند اختلاف‌های خود با یکدیگر را کاهش دهند و با آغاز دوباره روابط سیاسی به سمت عادی‌سازی روابط پیش روند. در تماس مقامات طرفین کلمات و جمله‌هایی در وصف روابط دو طرف به کار برده می شود که نه تنها نشانی از تنش میان آن‌ها ندارد، بلکه روابط خوب میان آن‌ها را به ذهن متبادر می‌کند. رسانه‌های دولتی آن‌ها نیز در اخبار منتشر شده خود دیدار و گفتگوهای طرفین را خوب و دوستانه نشان داده و از روابط صمیمی دولت‌های خود با یکدیگر سخن می‌گویند.

مهم‌ترین عامل تأثیرگذار بر عبور ترکیه، عربستان و مصر از اختلاف های اشاره شده، تهدیدها و منافع مشترک بوده که آن‌ها را به سمت همکاری کشانده است. زیرا، وقتی احساس تهدید و منافع مشترکی به وجود می‌آید، امکان تغییر روابط از حالت رقابت و تنش به تعامل و همکاری فراهم می‌شود. این تهدیدها و منافع مشترک را امروز می‌توان در تحولات منطقه غرب آسیا و حتی آفریقا میان ترکیه با عربستان و مصر مشاهده کرد.

پیش از این اردوغان با هدف جذب سرمایه‌گذاری برای تقویت اقتصاد ترکیه به عربستان سفر می‌کرد. الان موضوع غزه، سوریه و مقابله با رفتارهای توسعه‌طلبانه رژیم صهیونیستی به این موضوع اضافه شده است. با توجه به اینکه عربستان و مصر دو بازیگر تأثیرگذار در مورد تحولات و مسائل غرب آسیا، به‌ویژه مسئله غزه و رژیم صهیونیستی هستند، غیر منطقی نخواهد بود اگر گفته شود اردوغان برای هماهنگی و همکاری‌های سیاسی و دیپلماتیک در خصوص مسائل فوق به عربستان و مصر می‌رود. نزدیک بودن سیاست‌های این سه کشور برای تعدیل رفتارهای رژیم اشغالگر پشتوانه دیگری برای این ادعا است.

علاوه براین، بعید نیست بخش دیگری از سفر اردوغان به موضوع امارات مرتبط باشد. امروز، سیاست‌های امارات متحده عربی بیش از هر زمانی از ترکیه، عربستان و مصر فاصله گرفته و به رژیم صهیونیستی نزدیک شده است. سفر رئیس امارات طی روزهای گذشته به قبرس جنوبی و ادای احترام وی به قبر اسقف ماکاریوس سوم که به عنوان نماد ضدترکیه‌ای شناخته می‌شود، در بحبوحه اختلافات میان آتن و آنکارا بر سر منابع انرژی مدیترانه از سوی ترک‌ها اقدامی تحریک‌آمیز و خصمانه تلقی شده است. به همین ترتیب، اقدامات امارات در یمن، در تقابل با عربستان قرار گرفته است. به طوری که واکنش شدید ریاض را دربر داشت. از این رو، شاید بتوان گفت بخشی از سفر اردوغان به عربستان و مصر، در راستای مخالفت با سیاست‌های منطقه‌ای امارات قابل تفسیر است.